• Басты
  • Тұрғын үй алудағы мемлекеттік бағдарламалардың тиімсіз тұстары қандай
15 Қазан, 2020 11:58

Тұрғын үй алудағы мемлекеттік бағдарламалардың тиімсіз тұстары қандай

Бүгін сенат отырысында сенат төрағасының орынбасары Асқар Шәкіров пен депутат Ләззат Сүлеймен ҚР премьер-министріне депутаттық сауал жолдады. Олардың пайымынша, әлеуметтік жағынан осал топтарға жеңілдетілген ипотека алуға үш бағдарлама, атап айтсақ, «Шаңырақ» (5-10-20) пилоттық жобасы, «7-20-25» және «Баспана хит» бағдарламаларының мүмкіндігі шектеулі екенін айтып, өз ұсыныстарын айтты. Толығырақ Strategy2050.kz тілшісінің материалында.

Тұрғын үй алудағы мемлекеттік бағдарламалардың тиімсіз тұстары қандай

Олар президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына жолдауында «Азаматтардың әлеуметтік әл-ауқаты, ең алдымен, баспана мәселесіне тікелей байланысты» айтқанын еске салды. Депутаттың сөзінше, карантиндік шараларды сақтау қажеттігі туындаған короновирус пандемиясы кезеңінде бұл мәселе айрықша өзектілікке ие болды.

«Мәжбүрлі оқшаулау режимінде лайықты тұрғын үй жағдайы, тұрғын үй алуға қол жеткізу, мәжбүрлеп шығарудан құқықтық қорғау және тағы басқа проблемалар үкіметтің ерекше назарын талап етеді. Мемлекет өзінің конвенциялық міндеттемелері, атап айтқанда, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакті шеңберінде қазақстандықтардың жеткілікті тұрғын үйге құқығын қамтамасыз ету бойынша айтарлықтай жұмыстар жүргізуде», - деді Ләззат Сүлеймен.

Сонымен бірге оның айтуынша, бұл процестің мониторингі жан-жақты қарастыруды талап ететін жүйелік сипаттағы мәселелердің бар екендігін көрсететінін атап өтті.

Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің мәліметі бойынша, қазіргі кезде тұрғын үй алу кезегі шамамен 530 мың адамды құрайды және жыл сайын 50 мың адамға көбейіп отыр. Қолданыстағы «Нұрлы жер» мемлекеттік бағдарламасына сәйкес, азаматтардың табыстарына қарай тұрғын үймен қамтамасыз етудің сатылы тетігі іске қосылды, бұл атаулы мемлекеттік қолдауды қамтамасыз ете отырып, азаматтардың тұрғын үй сатып алуына және жалға алуына мүмкіндік береді.

 

«Шаңырақ» (5-10-20) пилоттық жобасы

«Нұрлы жер» бағдарламасына кіретін «Шаңырақ» (5-10-20) пилоттық жобасы әкімдіктерде тұрғын үй алуға кезекте тұрғандарға ипотекалық несие беруді қарастырады. Осы жобаның шеңберінде мемлекет несие бойынша пайыздық мөлшерлемені субсидиялау арқылы жеке құрылыс салушыларға едәуір қолдау көрсетіп, оның орнына құрылыс салушыларға салынған үйлердің кемінде 50 пайызын белгіленген бағамен беруді міндеттейді.

Депутаттың сөзінше, несиені алу үшін отбасының әрбір мүшесінің табысы айына 3,1 еселік ең төменгі күнкөріс деңгейінен (32 668) аспауы тиіс, ол оның халықтың табысы аз адамдарға атаулық түрде арналғанын көрсетеді. Табысты растау нысаны соңғы алты ай ішіндегі зейнетақы қорының үзінді көшірмесі болып табылады», - деді депутат.

Сонымен бірге, оның айтуынша, осы жобаны іске асыру тәжірибесі көрсеткендей, осал санаттағы, оның ішінде мүмкіндіктері шектеулі азаматтар үшін қолжетімсіз болып отыр. Мәселен, 1 және 2-топтағы мүгедектігі бар адамдар олардың еңбек табысын растаудың болмауына байланысты жеңілдетілген ипотекалық кредитке қол жеткізе ала алмай отыр. Бұл азаматтардың әдетте, ресми жұмысқа орналасуға және тиісінше зейнетақы қорына жарналарды аударуға мүмкіндіктері жоқ.

Сонымен қатар депутат олардың ресми емес, оның ішінде өзін-өзі жұмыспен қамтудан олар жоғарыда көрсетілген алғашқы жарнаны енгізу үшін жеткілікті табыстары болуы мүмкін, бірақ оларды жоғарыда аталған себеппен ескеру мүмкін еместігін атап өтті.

 

«7-20-25» бағдарламасы

Ал«7-20-25» бағдарламасы кезектілік пен тіркеусіз, бірақ табысы 3,1 еселік ең төменгі күнкөріс деңгейінен жоғары азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз етуге бағытталған. Аталған бағдарлама көптеген қазақстандықтар үшін едәуір қолжетімді болып табылады, алайда ол бастапқы тұрғын үй нарығында ғана жұмыс істейтінін еске салды Ләззат Сүлейменова.

«Сонымен бірге, пайдалануға қолданысқа енгізу сәтіндегі тұрғын үйді табу, әдетте өте қиын, себебі бастапқы тұрғын үй нарығы пәтерлерді кейіннен қайта сату үшін бірнеше пәтерді бір уақытта сатып алатын алыпсатарлар қызметінің объектісі болып табылады. Осыған байланысты азаматтар алдын ала брондау шартымен тұрғын үй сатып алуға және тұрғын үй пайдалануға берілгеннен кейін ғана аталған бағдарлама бойынша ипотекалық кредитті ресімдеуге мәжбүр болады», - деді депутат.

Сонымен қоса ол тұрғын үйді пайдалануға берілгенге дейін алдын ала броньдау азаматтардан қосымша шығыстарды талап ететінін еске салды. Мәселен, «BI Group» компаниясының қағидасына сәйкес алдын алу шартын жасасу жағдайында тұрғын үйді брондау және сатып алу кезінде алғашқы жарна тұрғын үйдің жалпы сомасынан «7-20-25» бағдарламасында көзделген 20 пайызының орнына 30 пайызды құрайды.

Оның айтуынша, бұл ретте тұрғын үй пайдалануға берілгенге дейін сатып алушы, әдетте ипотекалық кредит бойынша ай сайынғы төлемдердің мөлшерінен асатын әр айдағы бөліп төлеуді төлеуі тиіс. Мән-жайларға қарай тұрғын үйді пайдалануға беру мерзімі жарты жылдан астам уақытқа созылуы мүмкін. Қазіргі коронавирус пандемиясы жағдайында құрылысты аяқтау мерзімдерін кейінге шегеру жаппай орын алуда.

Осыған байланысты қайталама тұрғын үй объектілерін «7-20-25» бағдарламасына енгізу мүмкіндігін зерделеу орынды болып табылады», - деді депутат.

 

«Баспана хит» бағдарламасы

«Баспана хит» бағдарламасы қайталама тұрғын үйді сатып алуға мүмкіндік береді. Алайда Ләззат Сүлейменованың пайымынша, бұл бағдарлама несие бойынша пайыздық мөлшерлеменің (10,75 %) жоғары және қарыз беру мерзімінің (15 жыл) аз болуына байланысты ай сайынғы кірісі 170 – 180 мың теңгеден төмен азаматтардың басым көпшілігіне қолжетімсіз болып отыр.

«Осылайша, тұрғын үймен қамтамасыз етудің қолданыстағы сатылы тетігі мемлекеттік тұрғын үй саясатын тиімді іске асыру үшін қосымша ынталандыруды талап етеді», - деді депутат.

Оның сөзінше, тұрғын үй мәселесін шешудің паралельдік нұсқасы ретінде «Нұрлы жер» бағдарламасы шеңберінде қолданылып жатқан сатып алу құқығынсыз жалға берілетін әлеуметтік тұрғын үйді дамытуды қарастыруға болады. Қазақстанда тұрғын үйді пайдаланудың мұндай нысаны тұрғын үйді жалдау мерзімін әр 5 жыл сайын ұзарту құқығымен табысы әрбір отбасы мүшесіне шаққанда ең төменгі күнкөріс шамасынан аз болатын әлеуметтік осал санаттағы азаматтарға ғана беріледі. Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің ақпараты бойынша Қазақстанда тұрғын үй берудің мұндай нысаны бар-жоғы 1,7 % құрайды.

«Ал халықаралық практикада жалға берілетін тұрғын үй анағұрлым кең таралған тетік және жалпы тұрғын үй қорының 30 % құрайды. Осыған орай Австрияның тәжірибесі айшықты мысал бола алады, онда қабылданған заңнамалық өзгерістерге сәйкес жаңа құрылыс алаңдарының жартысы субсидияланатын жалдамалы тұрғын үйге жатқызылуы тиіс. Бұл ретте жалдау ақысы жоғарғы шекті белгілеу арқылы реттеледі», - деді Ләззат Сүлейменова.

Еске салайық, мемлекет басшысы Қазақстан халқына жолдауында үкіметке жалға берілетін тұрғын үй құрылысы шеңберінде жалдау ақысын субсидиялауға жергілікті бюджет қаражатын бөлуді тапсырды. Депутаттың айтуынша, субсидияланатын жалдамалы тұрғын үйдің санын арттыру тиісінше тұтастай алғанда жалпы нарықтағы жалдау ақысының құнына әсер етуге тиіс, өйткені жалға алушыларды тартып, табыс табу үшін жеке үй иелерінің бағаны сәйкестендірулеріне тура келеді.

 

«Риэлтор қызметін заң бойынша реттеу керек»

Ләззат Сүлейменова тұрғын үй саясатын қалыптастыру тұтастай алғанда тұрғын үй байлық жинау мен инвестициялау құралы емес, адамның құқығы мен әлеуметтік игілігі екенін ұғынудан шығуы тиіс екенін баса айтты. Осы тұжырымға сәйкес тұрғын үй нарығындағы құқыққа қайшы әрекеттер мәселесі, ең алдымен риэлторлық ұйымдардың қызметімен байланысты әрекеттер тиісті бақылауға алынуы тиіс. 

«Алаяқтық жағдайлары жиі кездеседі, оның ішінде халықтың құқықтық сауаттылық жеткіліксіз деңгейіне байланысты. Құқыққорғау органдары келтірілген нұқсанды болмашы деп есептейтіндіктен әдетте мұндай жағдайларда қылмыстық іс қозғаудан бас тартылады және арызданушылар азаматтық сотқа жіберіледі. Алайда шарт ерікті түрдегі тәртіппен жасалатындықтан сотта риэлторлардың әрекеттерінің құқыққа қайшы екендігін дәлелдеу іс жүзінде мүмкін емес», - деді ол.

Оның сөзінше, қазіргі уақытта Қазақстанда риэлторлардың қызметін тиісті заңнамалық реттеу болмай отыр. Осындай қызметтерді көрсету Азаматтық, Жер, Әкімшілік кодекстердің жекелеген ережелері негізінде жүзеге асырылатыны және елдің басқа заңнамалық актілерінде жанама көрініс табатыны белгілі. Алайда бұл салада бірыңғай заң қабылданған жоқ.

Сонымен қоса ол тұрғын үй сату нарығында бірыңғай тәртіп қағидаларының болмауы, клиенттердің оларға деген сенімсіздігін туғыза отырып адал жұмыс істейтін риэлторлық компаниялар үшін де, сондай-ақ риэлторлық қызметтерді тұтынушылар үшін де айтарлықтай қиындықтар жасап отырғанын атап өтті.

«Бұл мәселе риэлторлық агенттіктерді, тұтыну ұйымдарын, азаматтық қоғамды, уәкілетті органдарды және ҚР Парламенті депутаттарын қоса алғанда, барлық мүдделі тараптардың қатысуымен сапалы талдауды және талқылауды талап етеді», - деді Ләззат Сүлейменова.

Сонымен қоса ол қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық жағдайға азаматтарды жалғыз тұрғын үйінен мәжбүрлеп көшіру жайттары теріс әсер ететінін атап өтті.

«Тұрғын үй қатынастары туралы» Қазақстан Республикасының заңына сәйкес реквизициялауға, мемлекет мұқтажы үшін жер учаскесін алып қоюға, авариялық тұрғын үйді бұзуға байланысты тұрғын үйге меншік құқығы тоқтатылған кезде меншік иелері мен олардың отбасы мүшелері осы тұрғын үйден басқа тұрғын үй берілгенде немесе өтемақы төленгенде ғана шығарылады», - деді ол.

Алайда, оның сөзінше, қарыздарына байланысты тұрғын үй жер учаскесімен бірге тәркіленген және өндіріп алынған жағдайда меншік иесі мен оның отбасы мүшелері басқа тұрғын үй-жай берілмей шығарылуға жатады. Жоғарыда аталған жағдайларда үйден шығаруға заңнамалық тыйым тек жылыту маусымы кезінде ғана қарастырылған.

«БҰҰ-ның Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитетінің № 7 (1997) жалпы тәртібінің ескертулеріне сәйкес, үйден шығару үйсіз адамдар мен басқа адам құқықтарының бұзылуы тұрғысынан әлеуметтік осал адамдардың пайда болуына алып келмеуі керек. Қозғалатын адамдар өзінің өмір сүру қаражатын қамтамасыз ете алмайтын жағдайларда қатысушы мемлекет тиісті баламалы тұрғын үйді жағдайына байланысты беру үшін қолда бар ресурстарды барынша пайдалану кезінде барлық қажетті шараларды қабылдауға тиіс», - деді депутат.

Осы орайда депутат балама тұрғын үй ретінде баспанасыз адамдарға баспана беру немесе сатып алу құқығынсыз әлеуметтік жалға беру қарастырылуы керегін атап өтті. Сонымен қатар, пандемиямен, әлеуметтік оқшаулау қажеттілігімен және азаматтардың экономикалық жағдайының нашарлауымен байланысты қазіргі шынайы жағдайларды ескере отырып, мәжбүрлеп шығаруға тыйым салу негіздерінің тізімі сапалы түрде жан-жақты қайта қаралу керегін еске салды. Сондай-ақ, ол алдын алу шараларын қабылдау, атап айтқанда азаматтардың ипотекалық қарызды төлеу жөніндегі тәуекелдері мен мүмкіндіктеріне мұқият талдау жүргізе отырып, азаматтарға ипотекалық қарыздар беру кезінде екінші деңгейдегі банктердің бақылауын күшейту қажеттігін айтты.

Барлық жаңалықтар