• Басты
  • Пандемия Қазақстан экспортына қалай әсер етті

Пандемия Қазақстан экспортына қалай әсер етті

30 Шілде, 2021 17:02

COVID-19-дан туындаған экономикалық және әлеуметтік күйзеліс бүкіләлемдік саудаға, оның ішінде қазақстандық өнім экспортына айтарлықтай әсерін тигізді. Дағдарыс қазақстандық экспорттың геогрфиясына да ықпал етті. Осы тұста, соңғы 3 жылда өз өнімдерімізді жеткізіп жүрген елдер саны 190-нан 119-ға дейін қысқарған. Жалпы осы пандемия Қазақстан экспортына қалай әсер еткені туралы Strategy2050.kz тілшісінің шолу материалынан оқи аласыз.

Сыртқы саудадағы тауар айналымы

ҚР Ұлттық экономика министрі Әсет Ерғалиевтiң мәлiметiнше, қаңтар-наурызда сыртқы саудадағы тауар айналымы 19,7 млрд долларға жеткен, оның iшiнде экспорт – 11,5 млрд долларды құраған. Бұл ретте, шикiзаттық емес тауарлар экспорты 15%-ға өсiп, 4 млрд долларға дейiн жеткен. Сонымен қоса, тауарлар импорты 8,2 млрд долларды құраған. Осылайша, оң сауда балансы 3,3 млрд доллардан асып отыр.

Сонымен қоса, министр жалпы өңдеу өнеркәсiбi бойынша өсiм 7,7%-ға дейiн жеделдеген. 13 өңiр өңдеу өнеркәсiбiнде оң өсу көрсеткен. Ең жоғарғы өсiм Алматы мен Нұр-Сұлтан қалаларында және Алматы облысында байқалады.

«Өңдеу өнеркәсiбiнде төмендеу 4 өңiрде, атап айтсақ, Батыс Қазақстан, Атырау, Түркiстан және Шығыс Қазақстан облыстарында байқалып отыр. Көптеген өңiрде жоғары инвестициялық белсендiлiк орын алуда. Ең жоғарғы көрсеткiштер Алматы, Нұр-Сұлтан қалаларында, Түркiстан және Жамбыл облыстарында байқалады. Төмендеу Батыс Қазақстан және Атырау облыстарында тiркелдi», - деді ол.

Қазақстан Орталық Азияға қандай тауарлар экспорттайды

Сауда және интеграциялар министрі Бақыт Сұлтановтың айтуынша,өткен жылы Орталық Азия елдерімен тауар айналымы шамамен 4,6 млрд долларға жеткен. Оның ішіндегі ең ірі серіктес – Өзбекстан мемлекеті болған.

«Онда біз шамамен 2,1 млрд долларға бидай, ұн, мұнай және мұнай -өнімдерін, металдар мен металдан жасалған бұйымдар экспорттаймыз», - деді ол.

Сондай-ақ, ол кооперация аясында машина жасау өнімдерінің пайда болуы да өте маңызды екенін атап өтті.Оның айтуынша, Тәжікстанға шамамен 800 млн доллар болатын бидай, табиғи газ, мұнай өнімдері, көмір жіберіледі. Ал, Қырғызстанға – 562 млн долларға бағаланатын шамамен осындай өнім жеткізілен.

«Импортқа келсек, тоқыма, құрылыс материалдарын және маусымдық жеміс-көкөніс өнімдерін аламыз» - деді Бақыт Сұлтанов.

Қазақстан өңделген жүк экспортын арттыруға ниетті

Ведомствоның мәліметінше, жыл сайын жоғарғы бөліктегі өңделген тауарлар экспортының өсуі байқалады. 2020 жылы көрсеткіштер 2019 жылмен салыстырғанда 7% - ға өсіп, 3,8 млрд долларды құраған.

Қазақстанның сауда және интеграция министрлігі экспорттың 13,5 млрд долларға қосымша өсуімен басым 16 тауар мен қызмет тізімін жасады. Тізімге шикізаттық емес тауар позициялары енген.

Сондай-ақ, қазірдің өзінде елімізде 2,4 млрд долларға экспорттық әлеуеті бар 13 жоба іске асырылуда.

Америкалық трансұлттық корпорация «Марина Foods» - әлемдегі екінші ірі тауық етін, сиыр еті мен шошқа етін өңдеуші жалпы қуаты кемінде 60 мың тонна қайта өңделген ет өнімдерін шығарады. Ол Қазақстандағы зауыттардың құрылысына инвестиция салған. Сондай-ақ, "Baumann" Қазақстан-Неміс жобасының базасында жалпы қуаттылығы 80 мың тонна ет болатын жаңа өндірістерді іске қосу күтілуде. Сонымен қатар, Бавария, «Agrigo» және «Tonnies» агроөнеркәсіптік кешенінің инвестициялық жобалары аясында шошқа етінің экспорты шамамен 430 миллион долларды құрайды.

Сондай-ақ, 17 жоба бойынша қой еті, сиыр еті, өсімдік майы және шошқа етінің қосымша экспортын 2,3 млрд АҚШ долларына ұлғайту жоспарлануда.

Басым жүктер тізімінде мұнай-химия өнеркәсібі кәсіпорындары да бар. Полипропилен ("KPI" ЖШС), заңнама ("Біріккен химиялық компания" ЖШС), метанол және олефиндер (WestGasOil Pte) өндіру бойынша Ресейдің ірі жаңа жобалары іске асырылуда.

Қазақстан экзотикалық елдерге не экспорттайды

Соңғы үш жылда біздің өндірушілер өз өнімдерін 190 елге жеткізсе, 2020 жылы олардың саны 119-ға дейін азайған.

10 маусымда Шетелдік инвесторлар кеңесінің отырысында ҚР сауда және интеграция министрі Бақыт Сұлтанов түрлі карантиндік шектеулерге қарамастан, Қазақстан жаңа нарықтарды ашуға қол жеткізгенін айтты. Олардың көпшілігі экзотикалық елдерде орналасқан: Багамы, Камерун, Судан, Сальвадор, Никарагуа, Кайман аралдары, Гайана, Еуропада - Босния мен Герцеговина.

Бұл қосылған құн тізбегінің өзгеруіне, үшінші елдердің арасындағы санкциялық текетірестерге, сауда серіктестердің тауарларды тасымалдаудағы карантиндік шектеулеріне байланысты орын алған. Дегенмен, Багам аралдары, Камерун, Судан, Босния мен Герцеговина, Сальвадор, Никарагуа, Кайман аралдары, Гайана сынды жаңа нарықтар ашылған.

ҚР сауда және интеграция министрлігінің ақпараты бойынша, 2020 жылы Қазақстан Багам аралдарына буксирлер, Камерун —ферросилиций, Сальвадорға — сынықтар мен қалдықтарды қоса алғанда, танталдан жасалған бұйымдар, Кайман аралдарына —өңделмеген қорғасын, Гайанаға —құбырларға, қазандықтарға, резервуарларға, цистерналарға, бактарға және ұқсас сыйымдылықтарға арналған арматура жеткізген.

Сонымен қатар, 2020 жылы қазақстандық өңделген ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортын 18,1% - ға ($1,1-ден $1,3 млрд-қа дейін) ұлғайтуға қол жеткізілді. Бұл негізінен пандемия кезінде көптеген елдер өздерінің негізгі азық-түлік қорларын құруға шешім қабылдағанына байланысты болады.

Бағалы металдардан немесе қымбат металдардан жасалған металдардан зергерлік бұйымдар мен олардың бөліктері — 35%-ға немесе 28,9 млн АҚШ долларына (82,7 — ден 53,7 млн — ға дейін), бойлық кесілген ағаш материалдары — 97,4% — ға немесе 28,6 млн долларға (29,4-тен 0,8 млн-ға дейін), мойынтіректер-31,7% - ға немесе 28,2 млн долларға (89,0-ден 60,8 млн), күкірт, хром оксидтері мен гидроксидтері-28,1% - ға немесе 24,7 млн доллар (87,9-дан 63,2 млн-ға дейін). Жалпы экспортталатын тауар позицияларының саны 2020 жылы 5,8% - ға 5586-дан 5264 данаға дейін төмендеген.

Сонымен қатар, ҚР сауда және интеграция министрлігінің ақпараты бойынша циклдік көмірсутектер — 27,2% — ға немесе 21,6 млн АҚШ долларына 79,5 — тен 101,0 млн — ға дейін, цемент — 18,7% - ға немесе 15,8 млн долларға 84,6-дан 100,4 млн-ға дейін, ауа немесе вакуумдық сорғылар, компрессорлар мен желдеткіштер-3,2 есе немесе 11,1 млн долларға 5,0-ден 16,2 млн-ға дейін, жүк автомобильдері-өсім 8,3 немесе 8,7 млн долларға 1,2-ден 9,8 млн-ға дейін, азот тыңайтқыштары-42,3% - ға немесе 7,8 млн долларға 18,5-тен 26,3 млн-ға дейін құраған.

Логистикалық шешімдер

Локдаун кезеңінде логистика проблемалары 2020 жылы өнім экспортына теріс әсер еткенін атап өткен жөн. Министр Бақыт Сұлтановтың айтуынша, осы уақытқа дейін көрсеткіштердің төмендеуін тежеп, тиімді қалпына келтіру және толыққанды жұмыс істеу бойынша стратегиялар мен шаралар әзірлеу мүмкін болды.

Экспорттаушылар үшін оңтайлы логистикалық шешімдерді әзірлеу басты мәселелердің бірі болды. Айта кетейік, логистика өнім құнының шамамен 30% - ын алып, оны әлемдік нарықта бәсекеге қабілетсіз етеді. Бәсекеге қабілеттілікті арттыру үшін Қазақстан 2019 жылдан бастап дайындаушы зауыттан импорттаушыға дейін тауарларды жеткізу бойынша өңделген өнімді экспорттаушылардың шығындарын өтей бастады.

Сонымен қатар, Қазақстандық өндірушілер өз өнімдерін АҚШ, Мексика, Тайвань, Израиль, Франция, Эстония, Канадаға жеткізе алды. 2020 жылы мемлекеттік қолдауға ие болған компаниялар экспортты 90% - ға ұлғайтып, салық аударымдарының көлемі 83% - ға өскен. Сондай-ақ, кәсіпорындар үш мыңнан астам жаңа жұмыс орнын ашқан.

2021 жылдың басынан бастап 307 компанияға 2,3 млрд теңгеден астам сомаға шығындар өтелген. «QazTrade» сауда саясатын дамыту орталығы акционерлік қоғамының бағдарлама операторының ақпараты бойынша, келіп түскен өтінімдер саны бойынша Қостанай облысы 118 өтініммен көшбасшы болып табылады, екінші орында Алматы қаласы 83 өтінім және үшінші орында – Қарағанды облысы 65 өтінім. Келіп түскен өтінімдердің ең аз саны Маңғыстау облысына тиесілі 5 өтінім.

Бизнес санаттары бөлінісінде 57% — ы шағын кәсіпкерлік субъектілеріне, 22% - ы орта бизнеске және 21% - ы ірі бизнеске тиесілі.

Министр Бақыт Сұлтанов хабарлағандай, Қазақстан Еуразиялық тауар өткізу жүйесі мен трансшекаралық хабтарды қалыптастыру бойынша жұмыстар жүргізіп жатыр. Бұл экспорттық өнімді жеткізудің оңтайлы нұсқаларын реттеуге мүмкіндік береді. Негізгі «өсу нүктелері» Қытаймен шекарадағы Қорғас торабы және Қазақстан-Өзбекстан шекарасындағы «Орталық Азия» болады. Осындай орталықтар Қырғызстан мен Ресей шекарасында құрылатын болады. Осылайша, Қазақстан аумағы арқылы өтетін халықаралық дәліздерде шығыс-батысқа және солтүстік-оңтүстікке тауарлар мен жүктерді үйлестіру қамтамасыз етіледі екен.

Сондай-ақ экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) жәрдемдесуімен өңір елдері арасындағы сауда байланысын күшейтуге бағдарланған қосылған құнның жергілікті тізбегін оңтайландыру жөніндегі жобаның екінші кезеңі іске қосылады. Бұл халықаралық көлік дәліздері бойынша жүк ағынын үш есеге арттыруға мүмкіндік береді.

Экспорттық бағыттарды дамыту үшін интернет-сауданың мүмкіндіктері белсенді пайдаланылады. Қазақстандық өндірушілер Alibaba платформасын игере бастады. Сондай-ақ, Қазақстан Amazon-дағы верификацияланған елдер тізіміне енді. Бұл еуропалық және американдық нарықтардың отандық өндірушілеріне жол ашады.

Экспорттық әлеуетті дамыту

Елдің экспорттық әлеуетін дамытудағы тағы бір басым бағыт ұзақ мерзімді экономикалық даму үшін өте маңызды қызмет көрсету саласы болып табылады. Қолда бар болжамдар бойынша Қазақстанның экспорттық мүмкіндіктері тек 4 қызмет түрі бойынша туристік, ІТ, жүк және жолаушылар авиатранзиті 4,4 млрд долларға бағаланады.

IT саласында көрші елдермен қаланың көшелері мен жолдарында құқық бұзушылықтарды тіркейтін бейнебақылау зияткерлік жүйесінің пилоттық жобасын "Сергек"жүйесіне ұқсас)енгізу бойынша бірқатар келісім бар.

Сондай-ақ, қазақстандық компанияларды ынталандыру үшін ҚР сауда және интеграция министрлігі жаңа өткізу нарықтарын игеріп жатқан IT-сектор қатысушыларының шығындарының бір бөлігін өтеу мүмкіндігін қарастыруда.

Сонымен қатар, ҚР экспорттық портал базасында Digital-export архитектурасын қалыптастыру бойынша жұмысты бастаған. Ол сайт export.gov.kz. экспорттық сауда шығындарын төмендетуге жаңа цифрлық шешімдер қабылдауға ықпал ететін болады.

Айта кетейік, Орталық Азия елдерінің сауда рәсімдерін жеңілдету және оларды цифрлық форматқа ауыстыру мақсатында Еуропалық Одақпен және халықаралық сауда орталығымен бірлесіп Ready4Trade Central Asia 4 жылдық жобасы іске асырылуда. Бұл тетіктер қазақстандық өндірушілерге әлемдік нарықта бәсекеге қабілетті болуға көмектеседі. Нәтижесінде экспорт көлемі, яғни отандық кәсіпорындардың жүктемесі артады.

Бұдан басқа, ҚР Сауда және интеграция министрлігі сауда-экономикалық қатынастарды дамыту бойынша түрлі елдермен белсенді келіссөздер жүргізуде. Қазақстанның мұнай-химия, металлургия, тамақ, химия, машина жасау салаларының өнімдерін, сондай-ақ құрылыс тауарларын жеткізуді ұлғайту мүмкіндігі бар екенін жеткіздеміз.

Барлық жаңалықтар