• Басты
  • Н.Қылышбаев: Халықтың бюджет процесіне қатысу деңгейі өте төмен
19 Маусым, 2020 09:15

Н.Қылышбаев: Халықтың бюджет процесіне қатысу деңгейі өте төмен

Қоғамның бюджет процесіне қатысу деңгейі өте төмен, мемлекеттік органдар қоғамдық кеңестер мен порталдар құрғанымен, дұрыс жұмыс істеп жатқан жоқ. Бұл туралы сенат отырысына қатысқан сенатор Нұрлан Қылышбаев айтты, деп хабарлады Strategy2050.kz тілшісі. 

Н.Қылышбаев: Халықтың бюджет процесіне қатысу деңгейі өте төмен

Сенатордың сөзінше, қазіргі жағдайды ескере отырып, жіберілген заң бұзушылықтарды талқылаумен шектелуге болмайды. Экономикалық өсім мен бюджет кірістерінің жаңа көзін іздестіру қажет. 

"Бюджет кірістерін ұлғайтудың резерві ретінде қаржылық және салықтық жеңілдіктер беру, салықтық және кедендік әкімшілендіруді жетілдіру қарастырылады. Алайда практика көрсетіп отырғандай, проблемалар туындаған кезде бұл құралдар резерв ретінде қолданылмайды. Мысал ретінде салық төлеушілерге ұсынылған салықтық жеңілдіктер мен преференцияларды алуға болады. Талдау көрсеткендей, ұсынылған жеңілдіктер әрқашан бизнесті дамытуға оң әсер етпейді. Сонымен қатар салалық мемлекеттік орган тарапынан бақылау жоғын атап өткен жөн", - деді Нұрлан Қылышбаев.  


Сонымен қатар ол салықтық жеңілдіктерді оңтайландыру, тиімсіздерін алып тастау, сондай-ақ қолдауды қажет ететін қызмет салаларын мұқият бақылап, талдау қажеттігін еске салды.

"Тәуекелдерді басқарудың кешенді тәсілін жүзеге асыру, салық органдарының басқа мемлекеттік органдар жүйесімен интеграциялануын аяқтау, алынған артықшылықтарды көрсету тұрғысынан салық есептілігі нысандарын жетілдіру қажет. Аванстық төлемдер түрінде кейінге қалдырылған салық төлемі әлі де бар. Артық төлеу құрылымында ең үлкен үлесті ҚҚС (қосымша құн салығы) алады - 82% және КТС (корпоративті табыс салығы) - 11%, яғни жылдың аяғында осы екі жүйені құрайтын салықтар арқылы бюджет кірістерінің жоспарын орындау тәжірибесі жалғасуда", - деп толықтырды сенатор.


Нәтижесінде оның пікірінше, бюджет кірістерінің нақты жағдайы бұрмаланған, ал кейбір жағдайларда оларды келесі кезеңнің бірінші тоқсанында қайтару қажет болады, бұл бюджетке айтарлықтай ауыртпалық әкеледі.

"Айта кету керек, бұл проблема жаңа емес, ол ондаған жылдар бойы жалғасып келеді, сонымен қатар Есеп комитеті мен Үкіметтің осы мәселе бойынша пікірі де бір жерге тоғыспай келеді. Қолданыстағы аванстық тетіктің нәтижелері бюджетке кері әсерін тигізетін белгілі бір қауіптер бар екенін ескере отырып, Есеп комитеті мен Үкіметке бір келісімге келіп, КТС пен ҚҚС төлеу тәсілдерін түбегейлі өзгерту шараларын қайта қабылдау қажет", - деді ол.


Сонымен бірге оның айтуынша, үкімет қарастырып жатқан есеп аясында шоғырландырылған қаржылық есеп ұсынылған. 

"Бұл бюджет процесінің прогрессивті кезеңі мен жоспарлау кезінде бюджеттік инвестициялардың тиімділігін бағалауға, мемлекеттік активтердің нақты құнын анықтауға және бюджеттік жоспарлаудың сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Алайда Есеп комитетінің алдын-ала жүргізген тексеруінен объективті шоғырландыру үшін осы кезеңде республикалық бюджеттің қаржылық жағдайын толығымен көрсетуге мүмкіндік бермейтін шешілмеген әдіснамалық мәселелер бар деген тұжырымға келеді. Сондықтан, шоғырландырылған қаржылық есептеу жаңа құрал болғандықтан, сонымен қатар болашақта тиімді экономикалық шешімдер қабылдауға негіз болатындығын ескере отырып, Қаржы министрлігіне осы бағыттағы кемшіліктерді жою үшін жұмыс жасау қажет", - деп толықтырды сенатор. 


Сондай-ақ ол елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының маңызды құрамдас бөліктерінің бірі - аймақтық даму мәселесі екенін айтып өтті. 

"Осылайша, 2019 жылы өңірлерді дамытудың мемлекеттік бағдарламасын іске асыруға 307,5 ​​млрд теңге бөлінді, оның ішінде республикалық бюджеттен 233,7 млрд теңге қарастырылып, оның 997,0 млн теңгесі игерілмеген. Бағдарламаның мақсаты басқарылатын урбанизация және халықтың өмір сүру сапасын жақсарту арқылы аймақтардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру болды", - деді Нұрлан Қылышбаев.


Алайда, оның пайымынша, жыл қорытындылары көңіл көншітпейді.

"Ұлттық экономика министрлігі аймақтар арасындағы теңсіздіктің айтарлықтай төмендегенін көрсеткенімен, халықаралық стандарттарға сәйкес теңсіздік деңгейі 2015 жылдан бастап тұрақты түрде өсіп келеді. Урбанизацияны арттыруға бағытталған жобалар қалалардағы өндірістің өсуін ынталандырмады, керісінше инженерлік коммуникацияларды қолдауға және қаланы абаттандыруға бағытталған.  Ауыл халқын орталықтандырылған сумен жабдықтау жоспарланған 7,7 млн адамның 84,4 пайызын немесе 6,5 млн адамды құраған", - деді ол. 


Осылайша, оның сөзінше, осы кезеңде мемлекеттік бағдарламадағы көрсетілген өңірлердегі халықтың әл-ауқатын жақсарту жөніндегі мақсатқа қол жеткізілеген.

"Бұл шаралар мен басқарушылық шешімдердің тиімсіздігін көрсетіп отыр. Осыған ұқсас жағдайды бюджетаралық қатынастар саласында да байқауға болады, бұл Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық бөліністерінің бюджеттік деңгейлерін теңестіру қағидаларын сақтамағанынбілдіреді. Алайда, тиімді әдістемелік және әдіснамалық тәсілдердің болмауына байланысты проблемалық мәселелер туындайды. Мемлекетаралық қатынастардың одан әрі дамуына әсер етеді. Олар тұрғындарға мемлекет кепілдік берген қызметтерді, әсіресе инфрақұрылымды ұсынуда аймақтар арасындағы алшақтықты азайтуға мүмкіндік бермейді. Әр аймақтың даму ерекшелігін жеткілікті деңгейде ескермейд және кіріс әлеуетін бағалаудың балама тәсілі жоқ", - деді сенатор.


Сондай-ақ оның сөзінше, осы проблемаларды шешу үшін үкіметке өңірлердегі теңсіздікті жойып, жалпы сипаттағы трансферттерді қалыптастыру әдістемесін жетілдіру бойынша мемлекетаралық қатынастар жүйесін жетілдіру жолдарын қарастыру қажет.

"Мемлекетаралық қатынастардың қазіргі проблемаларының өзектілігі мен ауқымын ескере отырып, оларға жан-жақты қарау керек. Жалпы және өңірлік деңгейде мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың «Сындарлы қоғамдық диалог - Қазақстанның тұрақтылығы мен гүлденуінің негізі» атты халыққа Жолдауында айтылған «Еститін мемлекет» тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі жұмысты жандандыру керек", - деді ол.


Сонымен қоса ол азаматтардың бюджет процесіне қатысуын қамтамасыз ету керегін баса айтып өтті.

"2019 жылы «Бюджеттің ашықтығы индексі» халықаралық рейтингісіне сәйкес Қазақстан 117 елдің ішінде 37 орынды иеленді. Бірақ халықтың бюджет процесіне қатысуы өте төмен - бұл 100-ден 17 балл. Бұл мемлекеттік органдар қоғамдық кеңестер мен ашық бюджеттік порталдарды құрғанына қарамастан, осы мәселе бойынша жағдайды жақсарту үшін маңызды қадамдар жасаап жатпағанын білдіреді. Азаматтар белсенді емес десек те, олардың қатысу мәдениетін мемлекеттік органдар қалыптастыру керек", - деді сенатор.


Сонымен бірге ол бюджет процесін барынша ашық ету - біздің басты міндет екенін атап өтіп, ашық бюджетті аймақтық деңгейде кеңінен енгізу мәселесін пысықтау қажеттігін айтты.

Барлық жаңалықтар