• Басты
  • IV деңгейдегі бюджетті жетілдіру қалай жүзеге асырылады
29 Қараша, 2019 12:14

IV деңгейдегі бюджетті жетілдіру қалай жүзеге асырылады

Биылғы жылы Парламенттің кезекті сессиясының ашылу барысында «Сындарлы қоғамдық диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі» Жолдауында Президент Қ. Тоқаев өңірлік маңызы бар мәселелерді шешу үшін аудандық және ауылдық деңгейдегі биліктің дербестігін кеңейтуді тапсырған.


IV деңгейдегі бюджетті жетілдіру қалай жүзеге асырылады

Президенттің тапсырмасын орындау үшін Ұлттық экономика министрлігі тиісті Заң жобасын әзірлеуде. Оның мақсаттары қандай?

Бірінші. Азаматтың құқықтары мен бостандығын қамтамасыз ететін өңірлік биліктің және өзін-өзі басқарудың үлгісін қалыптастыру.

Екінші. Биліктің өңірлік салықтық базаны кеңейтуге және өңірлік бюджет кірістерін ұлғайтуға ынталандыру.

Билік органдарын орталықсыздандыру - бұл қоғамды демократияландырудың, мемлекеттік билікті трансформациялаудың, биліктердің бөлінуінің, жеке меншікті енгізудің нәтижесі.

Билік органдарын орталықсыздандыру үшін негіз бола алатын экономикалық, әлеуметтік және мәдени салаларында алғышарттар бар.

Демократиялық мемлекеттердің көпшілігінде ауылда билік өкілдері күнделікті, тұрғыдарға маңызды қоғамдық мәселелерді тікелей шешеді. Бұл азаматтардың билік органдарының қызметіне салыстырмалы жоғары басқарушылық қызығушылығы мен белсенді қатысуына себепші болады.

Билікті орталықсыздандыруда бюджеттік орталықсыздандыру үлкен рөл атқарады, өйткені проблемаларды шешу тиімділігі қаржы мәселелеріндегі дербестікке байланысты.

Ел дамуының заманауи кезеңінде мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру мақсатында билікті одан әрі орталықсыздандыру қажет. Биліктің барлық деңгейлері арасындағы функцияларды неғұрлым нақты ажырату және нақты басқару жүйесін құру мәселелері басымдырақ болып келеді.

2013 жылы мемлекеттік басқару жүйесі туралы заңнамаға түзетулер енгізілді. Оның негізінде мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді тұтынушыларға барынша жақындату және өкілеттіктердің қайталануын болдырмау үшін мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктердің аражігі ажыратылды.

Сондай-ақ, ауылдық округ әкімдеріне заңнамалық актілермен 67 функция берілді. Ауылдық округ әкімдерінің сайлануы енгізілді.

2014 жылы Президент Жарлығымен (2014 жылғы 25 тамыздағы №898) мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктер аражігі ажыратылды. Онда орталық және жергілікті атқарушы органдардың дербестігін арттыруға бағытталған қағидаттары айқындалды.

2014-2015 жылдары салық салу және өзін-өзі басқару мәселелері бойынша заңдар қабылданды. Онда ауылдық округтердің қаржылық дербестігі кеңейтілді. Яғни, қолма-қол ақшаны бақылау шоттарын құру және салықтардың 6 түрінің түсімдері (жер салығы, көлік салығы, жеке тұлғалардан мүлік салығы, жеке табыс салығы) берілді.

Сондай-ақ, тиісті ауылдық округтерде жер учаскелерінің нысаналы пайдаланылуын бақылау бойынша әкімдерінің өкілеттіктері кеңейтілді.

Ұлт жоспарының 98 қадамына сай 2020 жылдан барлық жерде бюджеттің IV деңгейі енгізіледі.

Бюджеттің IV деңгейіне салықтық төлемдердің 7 түрі бойынша кіріс өкілеттіктері берілді. Сонымен қатар, 19 түрлі шығыстар құзыреті аудандық деңгейден ауылдық деңгейге берілді.

Бюджеттің IV деңгейін енгізу нәтижесінде ауылдардың қаржылық мүмкіндіктері кеңейді, жергілікті маңызы бар мәселелерді шешуде халықтың рөлі күшейтілді, ауылдық округ әкімдері аппараттарының жауапкершілігі мен құзыреттілігі деңгейі артты.

Ауылдық округтердің кіріс базасын кеңейту. Бюджеттің IV деңгейін енгізудің бірінші кезеңінің талдамасы ауылдық округтердің кіріс базасын одан әрі кеңейту қажеттігін көрсетті.

Қазіргі уақытта бюджеттің IV деңгейі кірісінің 75%-ын аудандық бюджеттің трансферттері құрайды.

Қосымша түсім түрлерін беру өңірлік деңгейдегі мәселелерді шешу барысында жоғары деңгейден қаржылық тәуелділікті төмендетуге мүмкіндік береді. Бұл ретте аудандық деңгейден ауылдық округтер деңгейіне мынадай қосымша түсімдер түрлерін:

-бірыңғай жер салығын;

-жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақыны;

-жер учаскелерін сатудан түсетін түсімдерді;

-жер учаскелерін жалға беру құқығын сатқаны үшін төлемақыны беру ұсынылады.

Нәтижесінде бюджеттің IV деңгейі болжанатын кіріс базасы орташа 29 млрд. теңгеге дейінгі сомаға ұлғаяды.

Аудандық деңгейден бюджеттің IV деңгейіне өтетін төлем түрлері:

-бірыңғай жер салығы – 1018,8 мың;

-жер учаскелерін пайдалану төлемдері – 14 226 мың;

-жер учаскелерін сатудан келіп түскен түсімдері – 11 987,4 мың;

-жер учаскелерін жалға беру құқығын сату төлемдері – 2 064,9 мың.

Ауылдық округ бюджетіне аудандық бюджеттен түсетін салықтар мен төлемдердің қосымша түрлерін болжамды беру ауылдық округ бюджетіне бөлінетін трансферттердің қысқаруымен, сондай-ақ өкілеттіктер (функциялар) мен шығыстарды ауылдық деңгейге беру нәтижесінде реттеледі.

Ауылдық округтер үшін бюджеттік рәсімдерді жеңілдету. Әкімдердің салыстырмалы шағын аппараттары мен шағын бюджеттері бар ауылдық округтер үшін күрделі бюджеттік рәсімдер бюджетті жүргізу тәртібін оңайлатуды талап етеді.

Бюджеттік заңнама нормаларына сәйкес, ауылдық округтердің бюджеттері облыстық және аудандық бюджеттермен қатар әділет органдарында бекіту және тіркеу процессін өтеді.

Бұдан басқа, Бюджеттік кодекске сәйкес, ауылдық округтердің бюджеттері аудандық бюджет бекітілгеннен кейін екі апта ішінде бекітілуі тиіс. Бұл ретте ауылдық округтер бюджеттерін бекіту үшін ағымдағы қаржылық жылдың 28 желтоқсанынан 31 желтоқсанына дейін үш күн қалады.

Бұл ретте, ауылдық округ әкімдері аппараттарының жүктемелігін төмендету мақсатында ауылдық округ бюджеттерін бекіту туралы маслихаттар шешімдерін әділет органдарында мемлекеттік тіркеуді алып тастау ұсынылады.

Бұл шара әкімдер аппараттары мен әділет органдары жұмыстарын біршама оңтайландыруға жол ашады.

Мемлекеттік қызметшілерді ауылдық жерлерге тарту. Жергілікті деңгейде, оның ішінде ауылдық округ әкімдері аппараттарында білікті кадрлардың жетіспеу проблемасы бар.

Сонымен бірге, ауылдарға денсаулық сақтау, білім беру, әлеуметтік қамтамасыз ету саласында жас мамандарды тарту үшін «Дипломмен ауылға!» жобасы іске асырылып жатыр, ол ауылдық жерлердегі мемлекеттік қызметшілерге қолданылмайды.

Осыған байланысты, Заң жобасы арқылы әлеуметтік қолдау шараларын мемлекеттік қызметшілерге тарату ұсынылады.

Өңірлердің әкімшілік-аумақтық құрылымына байланысты. Қазіргі уақытта өңірлердің әкімшілік-аумақтық құрылымы «Қазақстан Республикасының әкiмшiлiк-аумақтық құрылысы туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес келмейді. Мысалы, халық саны 50 адамнан кем ауылдық елді мекендер, сондай-ақ бір елді мекеннен тұратын ауылдық округтер бар.

Бұдан басқа, заңнамада халық саныны бойынша өз статусына сәйкес келмейтін қалалар категориясының өзгеруінің нақты механизмі жоқ. Ел ішінде мұндай қаланың 13-і бар, оның ішінде Ақмола облысында – 3, Ақтөбе облысында – 2, Шығыс Қазақстан облысында – 2, Қарағанды облысында – 2, Қызылорда облысында – 1, Маңғыстау облысында – 1, Солтүстік Қазақстан облысында – 2.

Өңірлердегі проблемалардың бірі ауылдық аумақтардағы халықтың тығыздығының төмендігі болып табылады, бұл өмір сүру және білім деңгейінің төмендеуіне, әлеуметтік қызметтердің болмауына және жергілікті бюджеттің тиімсіз шығындарына әкеп соғады.

Бұл ретте, оңтүстік аймақтардағы халықтың тығыздығы елдің солтүстік аймақтарына қарағанда едәуір жоғары.

Осыған байланысты, жоғарыда аталған мәселелерді шешу мақсатында ауылдық елді мекендер категориясына қалалар категориясын өзгерту механизмін нақтылау бөлігінде бірқатар заңнамалық актілерге өзгерістер енгізу ұсынылады.

Осы мәселе бойынша әлемде қандай тәжірибе қалыптасқан?

Франция. Француз жүйесі жергілікті үкіметтің үш деңгейлі құрылымынан тұрады, ол мыналарды қамтиды: 36 784 муниципалитет, 100 департамент және 26 өңір. Корсика өңірі ерекше мәртебеге ие. 32 654-тен астам муниципалитетте 5000-нан аз тұрғын бар. Муниципалдық фрагменттеу, олардың мақсаттарына және салықтық бірігулеріне байланысты әртүрлі нысандарда болуы мүмкін көптеген муниципаларалық құрылымдармен теңдестіріледі. 1999 жылғы Заңнан бастап, өздерінің салық жүйесі бар муниципаларалық құрылымдар гүлдене түсті: 2005 жылы фискалдық өкілеттіктері бар 2524 муниципалдық қауымдастық 32 308 муниципалитетті топтастырды.

Дәстүрлі түрде жоғары орталықтандырылған ел, Франция өзінің жергілікті әкімшілігінде, негізінен, 1982 ден 1984 жылдар аралығындағы кезеңде қабылданған актілер топтамасының арқасында маңызды өзгерістерге ұшырады. Құзыреттілік пен функцияларды беру 1983 жылғы 7 қаңтарда және 22 шілдеде қабылданған орталықсыздандырудың екі негіз қалаушы заңын қолдану арқылы жүзеге асырылды. Бұл заңдар тек жергілікті үкіметтік құрылымдарды ғана емес, сонымен қатар міндеттерді, қаржыны және бақылау тетіктерін де өзгертті. Сол кезде әлеуметтік көмек, кәсіби даярлау және порттар жергілікті билікке берілді. Кейіннен басқа секторлар да берілді: білім беру (1986 жыл), мамандандырылған кәсіби білім беру (1994 жыл), өңірлік пойыз қызметтері (2002 жыл) және әлеуметтік қайта бірігу бойынша жалақы (2004 жыл). Бөлімдер мен өңірлер негізінен салық түсімдері есебінен көбірек міндеттер мен жаңа ресурстар алды.

2005 жылы басталған (2004 жылы қабылданған заңнамаға негізделген) орталықсыздандыруды реформалаудың екінші кезеңі, өкілеттікті деапартаменттер мен аймақтарға (кейбір әуежайлар, ұлттық жолдар және тағы басқа) беруге жатады. Функцияларды жаңадан беруге эксперименттер арқылы қол жеткізіледі (мысалы, мемлекеттік емес игіліктерді қалпына келтіру).

Бастапқыда орталықсыздандырудың негізгі мақсаты құзыреттілік топтарын орталық мемлекеттің ресурстарымен бірге аумақтық әкімшіліктерге біркелкі түрде беруде болды. Заңда әрбір аумақтық деңгейдің өзге мандаты болуы көзделген. Муниципалитет жер және жергілікті нысандарды басқарады; департамент әлеуметтік көмекті бөлуге жауапты болады; және аймақ экономикалық жоспарлау мен дамуды қадағалайтын болады. Бұл міндеттер Аумақтық әкімшіліктің жалпы кодексінде, 1996 жылғы 21 ақпандағы заңмен бекітілген.

Француз муниципалитеті кейбір мәселелер бойынша мемлекеттің әкімшілік ауданы болып табылады. Ол жергілікті қоғамдастық пен мемлекеттің агенті ретінде қос функцияны атқарады. «Мемлекеттік агент» ретінде муниципалитет сайлауды ұйымдастырады, санақты әзірлеуге қатысады, сертификаттар береді және азаматтардың жалпы қауіпсіздік шараларын қамтамасыз етеді. Муниципалитет сондай-ақ сот билігінің мандаты бойынша қылмыстық тергеу жүргізеді. Көптеген басқа жүйелердегідей, француз жүйесінде ортақ мақсат болады. Муниципалитеттер өзін-өзі басқару және салалық заңнама арқылы халықтың қажеттіліктерін орындайды. Кейбір қызметтер міндетті болып табылады (қоқыс жинау және өңдеу, бастауыш мектептердің құрылысы және жұмыс істеуі, судан арылту, зираттар құру және басқару және тағы басқа); басқа қызметтер міндетті емес болып табылады (жерлеу қызметтері, мәдениет, спорт, әлеуметтік көмек, экономикалық жылжыту және тағы басқа).

Жеке меншік кәсіпорындарға табысталуы мүмкін емес қызметтер бар, өйткені олар билікті жүзеге асыруды (нормошығармашылық, әкімшілік полиция, салық салу, экспроприация, құрылысқа рұқсат беру және тағы басқа) Немесе нақты сипатқа байланысты (сайлаушылар тізімдерін басқару, жерлеу жеңілдіктерін басқару, денсаулықты нығайту, балаларды мектеп асханаларында қадағалау және тағы басқа) тұспалдайды. Осындай ережелерді Испанияның заңдарынан да табуға болады.

Германия. Германиядағы жергілікті үкімет құрылымы екі деңгейден тұрады. Төменгі деңгей муниципалитеттерден және қалалардан немесе Gemeinden (шамамен 13 854 қазіргі уақытта) тұрады; уездер мен провинциялар немесе Креаза жоғары деңгейді құрайды. Ірі қалалар немесе әдетте жергілікті өзін-өзі басқарудың төменгі, сондай-ақ жоғарғы деңгейлерінің міндеттерін орындайды. Үкімет деңгейлері арасындағы функциялардың бөлінуінің бес ерекшелігін атап өту қажет.

Біріншіден, жергілікті билік мемлекеттік басқарудың ең жоғары деңгейінен туындайтын заңнама аясында, қоғамдастыққа қатысты барлық мәселелер бойынша шешімдер қабылдауы үшін дәстүрлі «жалпы құзыреттілік» ескертпесі қолданылады. Конституция мен конституциялық өнегелік құқық жергілікті билік органдарына «кепілдік» береді, егер олар өздерінің дербестігі салалық заңнамамен заңсыз тартып алынған деп санаса, ол федералдық немесе жердің конституциялық соттарына шағымдану құқығын береді. Бұл тәжірибе жергілікті билік органдарының дербестігін және оларға заңдармен берілген қызметтердегі өздерінің міндеттерін толық көлемде жүзеге асыруды айтарлықтай кеңейтеді.

Екіншіден, Францияда да, Португалиядан айырмашылығы, жергілікті билік неміс-австриялық конституциялық және жергілікті үкімет дәстүрінде орын алған «қос рөлді» орындайды. Функциялардың бірі - жоғарғы үкіметтің табысталған агенті болып табылады. Жергілікті билік биліктің ең жоғары деңгейіндегі агенті ретінде бірқатар табысталған федералдық және земстволық функцияларды ұсынады, олар оны жергілікті жарғыда (мысалы, жергiлiктi өзiн-өзi басқару туралы заңдар) және салалық заңдарда тағайындайды. Бұл функциялар міндетті нұсқаулармен берілуі мүмкін, мысалы, қоғамдық жеңілдіктер, жергілікті сайлауды басқару және нормативтік құқықтық актілерді (құрылыс тексеруі, жүргізуші куәліктері және тағы басқа) немесе нұсқауларсыз сақтау (қоқыс жинау, газ, электр қуатымен және сумен қамтамасыз ету және тағы басқа). Нұсқауларға негізделген функциялар үшін қаражат аудару арнайы тағайындалған; мемлекеттік басқарудың ең жоғары деңгейлерімен жүзеге асырылатын бақылау құқықтық аспектілердің шегінен шығады, сондай-ақ саясат мүмкіндіктерін немесе басқару аспектілерін қамтиды. Көптеген жерлерде бақылау функциясы үшін жауап беретін «губернатор» бар. Екінші рөл - өзін-өзі басқару органы. Басқа елдердегідей, муниципалитеттер мен уездер де өзін-өзі басқару міндеттерін атқарады. Бұл жағдайда олар өздерінің қызметін жеке кірістері есебінен қаржыландырады, ал үкіметтің (жердің) ең жоғары деңгейлерін бақылау заң мәселелерімен шектеледі. Федералдық заңнаманың және жер заңнамасының 70% -дан 85%-на дейін, Еуропалық Одақ заңнамасының көпшілігі сияқты жергілікті билікпен жүзеге асырылады.

Үшіншіден, жергілікті билік органдары қызметтерінің ауқымы күнделікті өмір сүруді қамтамасыз ету логикасы салдарынан өте кең. Бұл қағида басқа елдердегідей, муниципалитеттер немесе уездер суды, ағын суларды жеткізуді, қалдықтарды кәдеге жоюды, қоғамдық көлікті және тағы басқа кепілдендіруді көздейді. Дегенмен бұл Германияда газ, электр, аурухана, мектеп және әлеуметтік-мәдени қызметтерді қамтуы мүмкін. Жергілікті билік органдары сондай-ақ жинақ банктерінде қаржы жоспарына қатыса алады.

Ақыры, Португалиядан немесе Испаниядан айырмашылығы, Германияда ұзыреттілік пен функцияларды бөлуді түсіндіретін жергілікті істер бойынша негізгі федералдық заңнама жоқ; жергілікті заңдар жер мәселесі болып табылады. Осыған қарамастан, әртүрлі деңгейлерге бөлінетін функциялар көптеген штаттарда немесе жерлерде өте ұқсас. Муниципалитет қызметтері, әдетте, келесі қызметтік салаларды қамтиды: жалпы әкімшілендіру, қаржы қызметтері, құқыққорғау, мектеп және сәдениет, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер, қалалық жоспарлау, экономикалық ілгерілету және көлік. Уездер мен провинциялар, яғни, жергілікті билік органдарының жоғарғы деңгейі муниципалды аумақ аясынан тысқары жатқан міндеттер үшін жауап береді, және жергілікті өзін-өзі басқаруға жатқызылады.

Округтердің төрт бағдарлы міндеттер тобы бар:

1) мемлекетүстілік міндеттер - бұл бірде бір муниципалитетпен орындалмауы мүмкін міндеттер (мысалы, уездік жолдар);

2) қосымша міндеттерге ірі муниципалитеттер атқаратын, бірақ шағын муниципалитеттердің қаржы ресурстары шеңберінде қол жетімсіз қызметтер кіреді (мысалы, ауруханалар);

3) теңдестіру міндеттері - бұл тарату қызметтері, олар арқылы неғұрлым бюджет әлсіз муниципалитеттерге көмек көрсетеді;

4) ортақ міндеттер - бұл муниципалитет аумағына қарағанда (мысалы, орта мектептер) кеңірек аумақты талап ететін қызметтер. Негізінде, неміс округтері көлік жүйесі мен графство желісіне жауапты. Олар сондай-ақ, әдетте, орта мектептер, кәсіптік білім беру мектептері, көркемөнер (музыкалық) мектептері, мұражайлар және ауруханалар сияқты нақты мекемелерді бақылайды. Округтер сондай-ақ жинақ банктеріне, жергілікті экономикалық даму мен әлеуметтік және жастар көмегін көрсетуге жәрдемдесуге жауапты болуы мүмкін.

Португалия. Жергілікті автономия Португалияда 1976 жылғы Конституциямен берілді. Қазіргі уақытта Португалияда 308 муниципалитет бар: 278-і құрлықта және 30-ы Азор аралдарында және Мадейрада. Бұдан басқа, елде 4259 махаллалар бар (4050 құрлықта және 209 аралдарда). Орталықсыздандырылған орталық әкімшілік мақсаттарына қызмет ететін сегіз провинция бар.

1998 жылғы референдумда халық орталықтандырылмаған өңірлік деңгейді құрудан бас тартты. 1976 жылға дейінгі жүйеден айырмашылығы бар жергілікті билік органдарының функцияларын орындаудың қолданыстағы конституциялық шектері. Алдыңғы жүйе жергілікті билік органдарына берілген қызметтердің толық тізіміне негізделді және кері жағдайда жергілікті билік органдарына заңмен анықталған функционалды қамту шеңберінен тысқары шығуға тыйым салынған. Құзыреттіліктің жалпы қағидасы емес, ультра вирес қатаң қағидасы (билікті асыра қолдану), сол жерде іс жүзінде болды. Бұл ереже міндетті және факультативтік функциялар арасындағы айырмашылықтар мен жергілікті билік органдарының түрлі типтері арасындағы айырмашылықтармен одан да күрделене түсті.

1984 жылы жүйені конституциялық шекке жүйені енгізу реформасы енгізілді. 29 наурыздағы 100/84 Заңнамалық декрет орталықсыздандыру және өзін-өзі басқару принциптерін белгілеуде тікелей болды. Бұл заңмен белгіленген жалпы шектеудегі жергілікті деңгейде іске асыруда әлдеқайда көбірек икемділікке әкелді.

1999 жылы муниципалитеттер мен махаллалардың жауапкершілігін арттыру, сондай-ақ қаржылық аударымдар жүйесін реформалау үшін бірқатар заңдар қабылданды. Бүгінде субсидиарлық және жалпы құзыреттілік қағидаттары қызметтердің түрлі басқару деңгейлеріне қалай тағайындалатынында маңызды рөл атқарады. 1999 жылғы Функцияларды табыстау туралы заң жергілікті билік органдарының жауапкершілігін арттырып және түсіндірді. Заңда функцияларды табыстауға баса назар аударылады, бірақ онда салалық заңнамаға жергілікті билік органдарының ресурстарын қалай тартуы тиіс екені немесе жергілікті билік органдарының қандай құзыреттіліктері болуы туралы мәселе қарастырылмайды.

Португалиядағы қолданыстағы заңнама жергiлiктi өзiн-өзi басқарудың және жергiлiктi мемлекеттiк үкіметтің арасындағы маңызды айқын айырмашылықты белгiлейдi. Португалиядағы қазіргі жүйеге және дәстүрлі әкімшілік тәжірибеге сәйкес, мемлекет өз міндеттерін жергілікті билікке бермейді. Лиссабоннан тыс аумақтарда орындалуы тиіс мемлекеттің құзыреті, әдетте провинцияларда орналасқан бөлшектенген орталық мемлекеттік мекемелер арқылы жүзеге асырылады. Дегенмен, муниципалитеттер осы ұлттық немесе аймақтық іс-қимыл бағдарламасы шеңберінде мемлекетпен бірлескен жауапкершілікті жүзеге асыра алады.

Муниципалитеттер арасында міндеттердің қалай орындалуына қатысты күшті сәйкестік бар. Жергілікті және өңірлік даму стратегиялары бойынша қолданыстағы заңнамаға сәйкес, мемлекет тұтас салалар қатарына инвестицияларға (әдетте өңірлік және жергілікті даму стратегиялары шеңберінде немесе орталық әкімшілік пен муниципалитеттердің, олардың қауымдастықтарының немесе концессиялық компаниялардың арасындағы жүзеге асырылатын келісімшарттық бағдарламалар арқылы) қатыса алады: санитария, қоршаған орта және табиғи ресурстар, көлік және коммуникациялық инфрақұрылым, мәдениет және спорт, білім және кәсіби даярлық, қоғамдық қауіпсіздік, әлеуметтік тұрғын үй, экономикалық даму, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыруға көмектесу және тағы басқа.

Махаллалар көршілес әкімшіліктің рөлін атқарады. Тәжірибеде олардың функцияларының диапазоны өте тар. Олардың қарамағындағы қаржы ресурстары елеусіз және, негізгі қалалық аудандарды қоспағанда, олардың техникалық және әкімшілік мүмкіншіліктері өте шектеулі. Махаллалардың міндеттері муниципалитеттер сияқты бірдей қызмет саласын қамтиды, бұған айрықша муниципалдық міндеттер болып табылатын муниципалдық полиция, қалалық жоспарлау мен көлік қызметтері қосылмайды.

Испания. Соңғы үш онжылдықта Испания институционалдық және саяси тұрғыда айтарлықтай өзгерді. Бұл эволюция басқарудың әртүрлі деңгейлеріндегі функцияларды бөлуге елеулі әсер етті. 1970 жылдардың соңында жергілікті билік кепілдік берілген саяси автономияны иеленді; 1980-жылдардың басында автономды қоғамдастық ретінде белгілі жаңа аймақтық билік пайда болды. Испандық жүйені орталықсыздандыру моделі соңғы
30 жыл ішінде өңірлерге пайда әкелді, бірақ муниципалитеттерге емес. Мемлекеттік шығыстардың 45% -ға жуығы өңірлердің иелігінде, бұл кезде жергілікті билік бүкіл кезең ішінде мемлекеттік шығындардың осындай үлесін сақтайды.

17 автономды қоғамдастық, оған қоса екі автономиялы қала (Сеута және Мелилья), были созданы со своим парламентом, правительством и администрацией. Бұған қоса, жүйеде жергілікті өзін-өзі басқарудың екі деңгейі бар: провинциялық деңгей (41 провинциялық билік, 10 арал билігі немесе кабильдос) және муниципалдық деңгей (8 108 муниципалитет немесе 3500-ден астам адам жергілікті шағын құрылу болып табылады).

Құзыреттілік атрибуциясындағы белгілі бір әртүрлілік халық санының өлшемін қолдана отырып, жергілікті заңнамада (1985 жылғы Заң) белгіленді. 1985 жылғы заңда муниципалитеттің қандай құзыреттілікке (жоспарлау, басқару, реттеу немесе араласу және тағы басқа) қатысы бар екені көрсетілмеген. Дегенмен, ол муниципалитеттер заңды құзыретті болатын қызмет көрсету аумақтары туралы белгі береді. Муниципалитеттердің өздерінің заңды өкілеттіктерін жүзеге асыру үшін жеткілікті мүмкіндіктері болмаған жағдайда, провинцияларға (жоғарғы деңгейлі жергілікті өзін-өзі басқару) ынтымақтастық, муниципалдық әлеуетті үйлестіру немесе ауыстыру/толықтыру функциялары тағайындалады.

Ресей. Азаматтық бастамалар комитетінің деректері бойынша тек Ресейдің 14 өңірінде ғана жергілікті маңызы бар ауылдық қоныстардың мәселелерін шешу бойынша өкілеттіктердің бір бөлігін қайтару жүзеге асырылды.

Қоныстар мен муниципалдық аудандар арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлу осы өкілеттіктерді іске асыруға байланысты бірқатар ұйымдастыру және қаржылық проблемаларды туғызды.

Сонымен бірге муниципалдық білім беру Федеральдық заңда берілген жергілікті өзін-өзі басқару органдары арасында жасалатын келісімдер бойынша өкілеттіктер беру мүмкіндігін пайдаланды. Өлкенің аудандарына берілетін өкілеттіктердің көлемі әртүрлі: 1-ден 20 өкілеттікке дейін. Сонымен бір уақытта өкілеттіктері ауылдық қоныстардың деңгейіне тіпті берілмеген (Калманский және  Чарышский аудандар) немесе  барлық ауылдық қоныстарға берілмеген аудандар бар (Смоленский, Советский, Солонешенский, Усть-Пристанский аудандарында олардың бас тартуына байланысты аудан орталықтарының жергілікті өзін-өзі басқару органдарымен келісім жасалмаған).

Өкілеттіктерді беру әрдайым оларды жүзеге асыруға тиісті қаржылық қаражатты берумен қолдау көрсетілетіні сөзсіз, сонымен бірге осы қаражаттардың көлемі жергілікті маңызы бар берілетін мәселелерді шешу үшін шынайы жеткілікті болуы тиіс. Егер қаражат бұрын жұмсалғанға қарағанда, аз берілсе, онда бұл әрқашан олардың жеткілікті екендігін білдірмейді, әдетте бұрын қаражаттар онша тиімді жұмсалмауы мүмкін.

Ұсынылатын өзгерістер ауылдық қоныстардың жергілікті өзін-өзі басқару органдарының құрылымына түзетулер енгізді. Өлке әкімшілігімен бюджеттік процестің тиімділігін арттыру ұсынылды. Аудандарда бюджеттік процестің тиімділігін арттыру жөніндегі іс-шаралардың бірі ауылдық қоныстардың бухгалтерлік есебін жүргізу бойынша орталықтандырылған бухгалтерияны муниципалды аудан деңгейінде құру болды.

Муниципалды ауданның ауылдық қоныстарын жергілікті өзін-өзі басқару органдары арасында жергілікті маңызы бар мәселелерді шешу бойынша жекелеген өкілеттіктерді беру туралы келісімдерді жасауға байланысты қоныстардың бюджетін қалыптастыру, орындау және атқарылуын бақылау мәселелері бойынша қоныстардың өкілеттіктерін аудандық деңгейге беру жөніндегі іс-шараларды өткізу ұсынылды. Ауылдық қоныстар әкімшіліктерінің бухгалтерлік есебін жүргізу бойынша муниципалды ауданның орталықтандырылған бухгалтерияларын құру тәжірибесі өлкенің аумағында бар болды. Негізінен, бұл бір-екі ауылдық қонысқа қызмет көрсететін қашықтықтан жұмыс істейтін орындар.

Білікті бухгалтерлік кадрлардың жетіспеу себебі компьютерлік жабдыққа, тиісті бағдарламалық жасақтамаға, жақсы байланыс пен басқа да жағдайлардың болуына арналған қосымша шығындарды талап ететін есепке алу процесін автоматтандыруда жұмыс істейтін мамандардың бір бөлігі зейнет жасындағы адамдар болды.

Алтай өлкесінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы № 453-ө өкімімен аудандық деңгейде қоныстардың бухгалтерлік есебін жүргізу бойынша функцияларды беру көзделді, ол осы мақсаттарға шығыстарды елеулі түрде азайтуға мүмкіндік берді. Қоныстардың ауылдық қоныстар бюджеттерінің кірістері мен шығыстарының сметаларының бухгалтерлік есебін өтеусіз негізде, яғни қоныстардан аудандық деңгейге бюджетаралық трансфертті берместен жүргізу жөніндегі өкілеттігі.

Муниципалды реформаны іске асырудың өтпелі кезеңінің қорытындылары бойынша жергілікті маңызы бар бірқатар мәселелерді ауылдық қоныстарға қайтару жүріп жатыр, шығыс міндеттемелерді қаржыландырудың бұрынғы көздері қазірдің өзінде муниципалды аудандарға берілгенін айта кеткен жөн. Сондықтан ауылдық қоныстарға жергілікті маңызы бар қосымша мәселелерді заңнамалық бекіту қажеттілігі туралы мәселені шешу үшін өкілеттіктерді беру тиімділігіне одан әрі мониторинг жүргізу қажет.

Ауылдық жерлерде халыққа әлеуметтік қызметтерді көрсетудегі белгілі бір қиындықтар қатынайтын жолдардың қанағаттанарлық жағдайымен, еңбек пен тұрмыс жағдайларының ерекшелігімен, табыс деңгейі бойынша ауылдық тұрғындарды саралауымен байланысты. Бұдан басқа, ауылдық әлеуметтік инфрақұрылымның ерекшелігін қарастыра отырып, ауыл шаруашылығында трансформациялық процестер үрдісін ескеру қажет. Шаруашылық жүргізудің қазіргі заманғы жағдайларында ауылдық инфрақұрылымның әлеуметтік маңызы бар объектілері мемлекеттік инвестицияларды тиімді пайдалану жолымен ғана емес, сонымен бірге муниципалдық билік органдарының, шаруашылық ұйымдардың ресурстары және ауыл халқының ақша қаражаттары есебінен қалпына келтірілуге және құрылуға тиіс екені айқын болып отыр. Алайда, қазіргі кезде бұған қол жеткізу мүмкін емес, өйткені ауылдық муниципалдық білім берудің әлеуметтік дамуы федералдық және өңірлік биліктен жергілікті өзін-өзі басқарудың іс жүзінде елеулі толық қаржылық және құқықтық тәуелділігіне әкелетін институционалдық шығудың шектеулерімен тежелуде.

Қайсар Ноғаев 
ҰСЫНЫЛАДЫ
Барлық жаңалықтар
дерекнама 2050

ШОБ ЖІӨ көлемінің 50 пайызынан артығын өндіреді

Еңбек өнімділігі 126 мың долларға дейін көтеріледі 3-тен 6 жасқа дейінгі балаларды 100 пайыз мектепке дейінгі біліммен қамту

Қазақстан өз нарығын жаңа экологиялық стандарттарға сай келетін жанар-жағармаймен толықтай қамтамасыз етеді

Жалпы экспорт ішінде шикізат емес экспорттың көлемі екі есеге, 2040 жылы үш есеге артады

Әліпбиімізді латын қарпіне көшіру ісі басталады

Қазақстандықтардың 95 пайызы қазақ тілін меңгеруі тиіс

15 пайыз егістік алқаптарына суды үнемдеу технологиялары енгізіледі

Халықты ағын сумен қамту мәселесі шешіледі

Адам басына шаққандағы ЖІӨ көлемі 60 мың долларға көтеріледі

ҚР тұрғындарының үлесі халықтың 70 пайызын құрайды