• Басты
  • Қазақстан экономикасының цифрлануы: мүмкіндіктер мен бастамалар
28 Қазан, 2020 16:57

Қазақстан экономикасының цифрлануы: мүмкіндіктер мен бастамалар

Бүгінгі таңда әлемде цифрлы технологиялар мемлекеттер экономикасының дамуында маңызды рөлге ие болып отыр. Оның тек мемлекет үшін ғана емес, халық үшін де бірқатар артықшылығы бар. Мәселен, мемлекеттік қызметтерге қолжетімділік, жедел ақпарат алмасу, бизнесті жүргізудің жаңа мүмкіндіктерінің пайда болуы, жаңа цифрлық өнімдер құру және т.б. Қазіргі кезде цифрландыру қалай дамып жатыр, жаһандық тәжірибе қандай және Қазақстанның қандай мүмкіндіктері бар деген сауалдарға жауап іздеп көрдік. Толығырақ Strategy2050.kz тілшісінің материалында.

Қазақстан экономикасының цифрлануы: мүмкіндіктер мен бастамалар

«Цифрлы экономика»

«Цифрлы экономика» термині 1995 жылы қолданысқа енгізілді, сонымен қоса және бірінші кезекте ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың қарқынды дамуымен байланысты болды. 1995 жылы американдық информатик Николас Негропонте «цифрлы экономика» терминін енгізді. Қазір бұл термин бүкіл әлемде қолданылады. Осылайша, бұл термин саясаткерлердің, кәсіпкерлердің, журналистердің күнделікті өмірінде пайдаланылып келеді.

Цифрлы экономика - бұл әлемнің көптеген мемлекеті ұлттық экономикасының тиімділігін және табысын арттыру мақсатында заманауи ақпараттық технологияларды қолдануы.

Соңғы онжылдықта әлем экономикасы жаңа форматқа көшіп жатыр, оны қалыптастыруда цифрлы технологиялардың басты құралына айналып, маңызды рөл атқаруда. Ақпараттық технологиялардың жеке және мемлекеттік сектор жұмысындағы рөлінің кеңеюі - цифрлық мемлекетке көшудің негізі болып отыр.

Әлемдік жетекші сарапшылардың болжамына сәйкес, 2020 жылға қарай жаһандық экономиканың 25 пайызы цифрландырылмақ. Ал мемлекет, бизнес және қоғамның тиімді өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін экономиканы цифрландыру технологияларын енгізу барған сайын ауқымды және динамикалық үдеріске айналуда.

Мемлекеттік бағдарламалардың жүзеге асуы

Қазақстанның үкіметі мен мемлекеттік органдары ұзақ мерзімді экономикалық өсімді анықтауда қоғамды ақпараттандырудың және цифрлық технологияларды дамытудың маңыздылығын түсіне отырып, осы саланы дамытуға мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі ретінде қарастырады.

2013 жылы бекітілген «Ақпараттық Қазақстан-2020» мемлекеттік бағдарламасы Қазақстан экономикасын цифрлы қайта құрудың негізі болды. Бұл ақпараттық қоғамға көшудің дамуына, мемлекеттік басқаруды жетілдіруге, «ашық және мобильді үкімет» институттарын құруға, корпоративті құрылымдар үшін ғана емес, сонымен қатар ел азаматтары үшін ақпараттық инфрақұрылымның қолжетімділігіне ықпал етті. Мемлекеттік бағдарламаны іске асырудың үш жылының қорытындылары бойынша ол 40 пайызға орындалды. Алайда, әлемдік деңгейдегі ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы өзіндік ережелерді талап етеді. Сол себепті де Қазақстан «Цифрлық Қазақстан» жаңа мемлекеттік бағдарламасын қолға алған еді.

«Цифрлы Қазақстан» бағдарламасы

«Цифрлы Қазақстан» бағдарламаның негізгі мақсаты - тұрақты экономикалық өсуге қол жеткізу, экономиканың және ұлттың бәсекеге қабілеттілігін арттыру, сондай-ақ халықтың өмір сүру сапасын жақсарту үшін цифрлық экономикалық жүйені тұрақты түрде дамыту. Мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыру жүзеге асырылады

Аталған мемлекеттік бағдарлама 2018-2022 жылдар аралығында бес негізгі бағыт бойынша жүзеге асырылады.

1. «Экономикалық секторларды цифрландыру» - озық технологиялар мен мүмкіндіктерді пайдалану арқылы Қазақстан Республикасы экономикасының дәстүрлі секторларын трансформациялау. Бұл еңбек өнімділігін арттырып, капитализацияның өсуіне әкеледі.

2. «Цифрлы мемлекетке көшу» - халыққа және бизнеске олардың қажеттіліктерін алдын-ала ескере отырып, қызмет көрсету үшін мемлекеттік инфрақұрылымды өзгерту.

3. «Цифрлы Жібек жолын енгізу» - деректерді беру, сақтау және өңдеу үшін жоғары жылдамдықты және қауіпсіз инфрақұрылымды дамыту.

4. «Адами капиталды дамыту» - бұл цифрлы экономика үшін қажетті құзыреттіліктер мен дағдыларды дамыту, халықтың цифрлық сауаттылығын арттыру, салалар үшін арнайы мамандарын даярлау

5. «Инновациялық экожүйені құру» - бизнес, ғылым саласы және мемлекет арасындағы тұрақты байланысы бар технологиялық кәсіпкерлікті дамыту үшін жағдайлар жасау, сонымен қатар өндіріске инновацияларды енгізу

Халықтың цифрлы сауаттылығы

«Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасына сәйкес халықтың цифрлы сауаттылық деңгейін 2022 жылға қарай 83 пайызға дейін арттыру көзделіп отыр. Мәселен, 2020 - 80 пайызға, 2021 - 81,5 пайызға, ал 2022 - 83, пайызға жеткізу жоспарланған.

Цифрлық сауаттылық дегеніміз - адамның білімі мен ақпараттық және коммуникациялық технологияларды өзінің күнделікті және кәсіби қызметінде қолдану мүмкіндігі.

Жалпы цифрлы сауаттылық негізгі және кәсіби сандық дағдылардан тұрады. Негізгі цифрлы дағдыларға кіреді:

-    Дербес компьютер мен ноутбукті, мобильді құрылғыларды, интернетті сенімді пайдалану, қауіпсіздікті және деректерді қорғауды қамтитын негізгі цифрлық дағдылар

-    «Электронды үкіметті» және мемлекеттік қызметтерді пайдалану, оның ішінде қажетті электронды мемлекеттік қызметтерді үйден шықпай «онлайн» алу дағдылары

-       Ашық Үкіметті пайдалану дағдылары

-       Тауарлар мен қызметтерді «онлайн» сатып алу, сату дағдыларын қамтитын «электрондық коммерция» дағдылары

-       Ақпараттық қауіпсіздік дағдылары, оның ішінде жеке деректерді қорғау, планшеттерді, смартфондарды қорғау, Интернеттегі қаржылық операциялар кезінде қорғау.

Кәсіби цифрлық дағдылар бес негізгі цифрлық дағдыларды қамтиды:

-        Медиа дағдылары - цифрлы құрылғыларды пайдалану дағдылары (цифрлы камералар, бейнекамералар)

-        Кәсіби цифрлы дағдылар - кәсіптік қызметте бағдарламалық және аппараттық шешімдерді қолдану дағдылары

Бүгінгі таңда Қазақстандағы халықтың цифрлы сауаттылық деңгейі Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі экс-министрі Асқар Жұмағалиевтің айтуынша, 2020 жылы 1 шілдедегі жағдайға сәйкес, 82,1 пайызға жаткен. Экс-министр үкімет отырысындағы баяндамасында ақпараттық технологиялар саласындағы адами капиталды дамытудың арқасында цифрландырудың жалпы экономикалық тиімділігі 802,5 млрд теңгені құрағанын атап өткен еді. Оның айтуынша, әртүрлі салаларда 120 мыңнан астам жұмыс орны құрылған.

Маман даярлау мәселесі жолға қойылған

Сондай-ақ министр мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмаларын орындау аясында мемлекеттік бағдарламаға өзгерістер енгізіліп жатқанын тілге тиек етті. Атап айтқанда, бизнес пен экономика салаларын цифрландыруға ерекше назар аударылмақ.

«Бұл жоғары білікті IT кадрларға сұраныстың артуына әкеледі. Қазірдің өзінде оларға жылдық сұраныс 30 мыңнан астам адамды құрайды», - деді экс-министр.

Асқар Жұмағалиевтің сөзіне сүйенсек, бүгінде балалар информатиканы 1-сыныптан, ал 3-4 сыныптан бастап - бағдарламалау негіздерін үйренуде. Бүкіл елде IT зертханалары мен робототехника сыныптарының саны артқан.

Сонымен қоса министр қазіргі таңда елімізде ІТ мамандарын дайындайтын екі арнайы университет барын еске салды. Оның сөзінше, олар жетекші халықаралық серіктестермен бірге оқу бағдарламаларын әзірлейді. Сондай-ақ, үздік 10 университеттің пулы құрылды. Олар сонымен қатар өздерінің оқу бағдарламаларын халықаралық университеттермен бірлесе отырып дайындады. Сонымен бірге, болашақта саладағы орта және аға кадрлардың жетіспеушілігін жабатын жоғары білікті АКТ мамандары дайындалуда.

«Бүгінде оларды инновациялық Alem және QWANT бағдарламалау мектептері оқытады. Мұндай мектептердің тиімділігі халықаралық тәжірибеде дәлелденген, сондықтан ICRIAP Алматы, Қарағанды ​​және Шымкент қалаларында осындай IT мектептерді көбейтуді ұсынады», - деді Асқар Жұмағалиев.

Бұдан бөлек оның сөзіне сүйенсек, цЦифрлық сауаттылықты арттыру шеңберінде министрлік жергілікті атқарушы органдармен бірге цифрлы сауаттылық, электронды үкіметті пайдалану, электронды коммерция және ақпараттық қауіпсіздік бойынша курстар өткізген. Нәтижесінде екі жыл ішінде цифрлы сауаттылық курстарында 1,2 миллионнан астам адам оқытылды. Ал биыл 400 мыңнан астам азаматты оқыту жоспарланған. Қазір пандемияға байланысты цифрлық сауаттылық курстары онлайн режимінде өтуде. Сонымен қатар, кәсіби кадрлар арасында цифрлы сауаттылықты арттыру бойынша ауқымды жұмыс жүргізілген. Екі жыл ішінде 1,2 миллионға жуық маман даярланған.

«Тиісті нәтижелерге қол жеткізу үшін цифрлы дағдылары бар кәсіби кадрларды даярлау және тұрғындар арасында цифрлық сауаттылықты арттыру жұмыстары жалғасады. 2025 жылға қарай бұл бағытта ІТ-мен жұмыс істейтін 1,8 млн қызметкер және 370 мың жоғары білікті мамандар дайындалады. Сандық сауаттылық деңгейі 2025 жылға қарай 87 пайызға жетеді деп күтілуде», - деді экс-министр.

Цифрлы экономиканың артықшылықтары

Цифрлы экономика, атап айтқанда жаңа мүмкіндіктердің пайда болуы, әрине, адам өміріне позитивті әсер етеді.

Цифрлы технологияларды дамытудың арқасында тұтынушы өзіне қажет қызметтерді жылдам ала алады, арзан бағамен интернет-дүкендерде өнімді сатып алу арқылы ақша үнемдейді. Сонымен қоса, кітаптың электронды нұсқасы да адамдарға басып шығарылған аналогынан бірнеше есе арзанға түседі. Интернеттен көтерме бағамен сатып алу кезінде, басқа тұтынушылармен келіссөздер жүргізу арқылы азаматтар оффлайн сауда нүктелерінде сатып алулардан көрі көбірек үнемдейді. Осылайша, тұтынушы интернеттегі бизнесті бастап, үйінде отырып кәсіпкер бола алады.

Дүниежүзілік банк цифрлы экономиканы дамыту арқылыбірқатар мәселелерді де шешуге болатынын айтады.

-        еңбек өнімділігінің өсуі

-        компаниялардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру

-        өндіріс шығындарының төмендеуі

-        жаңа жұмыс орындарын құрылуы

-        кедейлік пен әлеуметтік теңсіздікті жеңу

Бұл сандық экономиканың біздің өмірімізге оң әсерін тигізіп, қарапайым пайдаланушыға көптеген мүмкіндіктер беріп, сол арқылы нарықтың өз мүмкіндіктерін кеңейтетіндігінің бірнеше мысалы ғана.

«Цифрлы экономиканың» кемшін тұстары

Сандарды және электронды сауданы өмірге енгізудің бірқатар кемшін тқтстары да жоқ емес. Атап айтсақ, олардың арасында жеке деректерді қорғау проблемасымен байланысты киберқауіптердің пайда болуы. «Цифрлы құлдық» - бұл адамдардың мінез-құлқын бақылау арқылы миллиондаған адамдар туралы деректерді пайдалану. Сонымен қоса, еңбек нарығындағы жұмыссыздықтың өсуі, өйткені кейбір мамандықтардың, тіпті өндірістердің жойылып кету қаупі артады. Бұдан бөлек адамдардың цифрлы білімнің әртүрлілігі, ғяғни цифрлы білім берудегі алшақтық, цифрлы қызметтер мен өнімдерге қолжетімділік, нәтижесінде, бір елдегі немесе әртүрлі елдердегі адамдардың әл-ауқат деңгейіндегі алшақтық пайда болмақ.

«Цифрлы экономика» көпшіліктің мүддесі үшін қызмет етуі тиіс

Цифрлы экономика белгілі бір топтарға ғана емес, көпшіліктің мүддесіне қызмет етуі керек. Технологияда детерминирленген принцип жоқ. Олар мүмкіндіктердің де, қиындықтардың да қайнар көзі. Осыған байланысты үкіметтердің алдында тұрған міндет - «ойын ережелерін» орнату арқылы цифрлы экономиканы қалыптастыру үшін басқа мүдделі тараптармен тығыз жұмыс істеу. Өз кезегінде, бұл үшін біз қандай цифрлы болашақ алғымыз келетіні туралы нақты идея болу керек.

Көптеген елдер үшін цифрлық экономика және оның ұзақ мерзімді салдары негізінен зерттелмеген бағыт болып қала береді және қолданыстағы стратегиялар мен ережелер артта қалады. Кейбір мәселелерді ұлттық саясат пен стратегия арқылы шешуге болатынымен, цифрлы экономиканың ғаламдық сипаты халықаралық деңгейдегі диалогты, консенсус құруды және саясатты қалыптастыруды күшейтуді талап етеді. Бұл кезеңде цифрлы экономикаға ықтимал тәсілдерге қатысты нақты жауаптардан гөрі көптеген сұрақтар бар. Тиісті статистика мен эмпирикалық мәліметтердің аздығы және жедел технологиялық жетістіктер жағдайында ұсыныстар мен қабылданған шараларды үнемі қайта қарау қажет болады.

Халықаралық тәжірибе

Қазіргі кезде цифрлы трансформация идеясы бүкіл әлемді қамтып отыр. Көптеген мемлекетте цифрландыру дамудың стратегиялық басымдығы болып табылады. Бүгінде әлемнің 15-тен астам елі ұлттық цифрландыру бағдарламаларын жүзеге асыруда: Дания, Норвегия, Ұлыбритания, Канада, Германия, Сауд Арабиясы, Үндістан, Ресей, Қытай, Оңтүстік Корея, Малайзия, Сингапур, Австралия, Жаңа Зеландия және Қазақстан.

Ашық дерекөздерге сүйенсек, цифрлық жекешелендіру тәсілінің ең көрнекті мысалы - Сингапур. 2014 жылы мемлекет «Smart Nation» тұжырымдамасын әзірлеуге бастамашы болып, бизнес пен сарапшылар қауымдастығын оны нақтылау және іске асыру үшін ынтымақтастыққа шақырды. Сонымен, бастапқыда анықталған негізгі бастамалардың бірі - «ақылды қаланы» құру үшін ұлттық сенсорлық желіні дамыту. Тапсырмалардың әрқайсысы үшін мемлекет техникалық шешімді әзірлеу үшін мердігерді таңдау бойынша конкурс ұйымдастырады. Тендерге қатысу брифинг талаптарына жауап беретін барлық қатысушылар үшін ашық: осылайша мемлекет тек ірі бизнеске ғана емес, сонымен қатар шағын және орта бизнесті тартуға назар аударады. 2015-2016 жылдары келісімшарттардың жартысынан көбі шағын және орта бизнес субъектілерімен жасалған.

Оңтүстік Кореяда мемлекеттің белсенді ұстанымын қолдау компаниялары серпінді цифрлық технологияларды инвестициялай бастайды. Осылайша, елдегі ең ірі байланыс операторларының бірі SKT жасанды интеллект пен Интернет заттарына 4 миллиард доллардан астам қаражат салуға ниетті екенін білдірген.

Озық елдердің рейтингі

Цифрлы өмір сапасының индексі жоғары он елдің жетеуі Еуропада орналасқан, бұл көрсеткіш бойынша Дания бірінші орында. Бұл туралы VPN сервисінің Surfshark ұсынған цифрлы өмір сапасының 2020 индексі (DQL) туралы есепте айтылған.

Әлемдегі цифрлық өмірдің деңгейін сипаттайтын зерттеуде 6,3 миллиард адамы бар 85 ел немесе әлем халқының 81 пайызын зерттелген. Әр мемлекет үшін DQL индексін анықтау кезінде келесі негізгі критерийлер ескерілді: ұялы және сымды кең жолақты Интернетке қосылу сапасы мен қолжетімділігі, цифрлы инфрақұрылымды дамыту және қамту, цифрлы мемлекеттік қызметтердің дамуы және қолжетімділігі (цифрлы мемлекет), киберқауіпсіздік деңгейі және пайдаланушы деректерінің қауіпсіздігі. Әрбір критерий өз кезегінде бірқатар параметрлермен сипатталады. Мысалы, интернеттің сапасын бағалауға жүктеу жылдамдығы мен елдегі желілердің тұрақтылығы әсер етеді.

Сарапшылар зерттеудегі барлық ақпарат БҰҰ, Дүниежүзілік банк, Халықаралық телекоммуникация одағы, АҚШ Мемлекеттік департаменті, Дүниежүзілік экономикалық форум, француздық CNIL реттеушісі (Commission nationale de l «informatique et des libertés), Speedtest, Cable ұсынған ашық деректер көздерінен алынғанын айтады.

Швеция, Канада, Франция, Норвегия, Нидерланды, Ұлыбритания, Израиль, Жапония және Польша өмірдің цифрлық сапасы бойынша алғашқы ондыққа кіреді. 13 елде - Әзірбайжан, Болгария, Қытай, Хорватия, Греция, Венгрия, Латвия, Литва, Малайзия, Польша, Румыния, Словакия, Уругвай - DQL индексі цифрлы қауіпсіздіктің жоғары деңгейі мен Интернеттің қолжетімділігіне байланысты күткеннен де асып түскен.

Қорыта келе, экономиканы цифрландыру бүкіл жаһандану барысы мен цифрлық технологиялардың дамуына байланысты объективті процесс екені анық. Цифрлық технологияларды жасаудан кешіккен елдер әлемдік өркениеттің шегінде қалып қою қаупі бар. Заманауи цифрлық экономиканы құру саласындағы шетелдік тәжірибе осы жолға енді қадам басқан Қазақстан үшін өте пайдалы болуы мүмкін. Біз үшін басқа елдердің тәжірибесінен пайдалы сабақ алу ғана емес, сонымен қатар олардың қателіктері мен қате есептеулерін қайталамау маңызды.

Барлық жаңалықтар
34.200.252.156, 192.168.88.100