«Әділет министрлігі «100 нақты қадам» ұлт жоспарының 27-қадамын іске асыруға жауапты, онда жеке орындау институтын одан әрі дамыту және мемлекеттік қызметті кезең-кезеңмен қысқарту көзделген. Сот актілерінің орындалуы – бұл әділетті іске асырудың соңғы қорытындысы және азаматтардың құқығын қорғауға конституциялық кепілдікті қамтамасыз етудің маңызды құралдарының бірі. 6-7 жыл бұрын мемлекеттік орындаудың сапасы мен тиімділігіне нормативтік базаның жетілмеуі, жоғары жүктелім, төмен жалақы, тиісінші материалдық-техникалық қамтамасыз етілмеу, кадрлардың тұрақсыздығы, жоғары сыбайлас жемқорлық деңгейі әсер еткен болатын. Көрсетілген проблемалардың ішінде сот актілерінің үштен бір бөлігіне жуығы орындалмады немесе тиісінше орындалмады, бұл қоғам мен азаматтар тарапынан көптеген наразылықтарға әкелді. Мұндай жағдай түбегейлі реформаларды талап етті», - деп баяндады Ж. Ешмағамбетов.

Әділет министрінің орынбасары хабарлағандай, Елбасының бастамасы бойынша және озық халықаралық тәжірибені ескере отырып, 2010 жылдан бастап Қазақстанда жеке орындау институты енгізілді. Институттың өзгеруіне 27-қадамды орындау жөніндегі іс-шаралар елеулі әсер етті, оның шеңберінде бірқатар заңнамалық және ұйымдастырушылық шаралар қабылданған болатын.

«Атқарушылық іс жүргізу туралы заңға атқарудың жеке жүйесіне толық көшуге мүмкіндік берген бірқатар тұжырымдамалық өзгерістер енгізілді. 2016 жылдан бастап мемлекеттік сот орындаушыларына мемлекет мүдделерін ғана қозғайтын құжаттар келіп түседі. Барлық қалған санаттар құқықтары мен міндеттері едәуір кеңейтілген жеке сот орындаушыларының (ЖСО) құзыретіне жатқызылды. Мысалы, жеке тұлғалардың банктердегі шоттары туралы ақпаратты талап ету өкілеттіктері берілді, көмекшілерге іс жүргізу әрекеттерін шығарумен байланысты емес функциялардың бір бөлігі берілді, Жеке сот орындаушыларының республикалық палатасы базасында мерзімді түрде біліктілікті арттыруға талаптар қойылды. Палатаға облыстар аумағындағы ЖСО санын анықтау, тәртіптік теріс қылықтарды қарау және атқарушылық құжаттарды бөлу өкілеттіктері берілді», - деді спикер.

Оның айтуынша, жеке орындауға көшуге байланысты (ЖСО-да 90 %), республиканың аудандық деңгейге дейінгі барлық аумағын олардың қызметімен қамту бойынша жұмыс ұйымдастырылды. Мүшелік жарналардан да ішінара босатылды, ал кейбір жерлерде төмендетілді. ЖСО қызметтерімен 5 аудан қамтылмаған, оларға жақын маңайдағы аудандардың ЖСО-лары бекітілген.

«Егер 2015 жылдың соңында елімізде мыңға жуық ЖСО жұмыс істесе, қазіргі уақытта олардың жалпы саны 1 498 құрайды, ал осы саладағы көмекшілер мен іс жүргізушілерді есепке алғанда 4 000 жұмыс орны ашылған. Барлығы 4 784 лицензия берілген», - деп ақпараттандырды ол.

Сондай-ақ, ол 27-қадамның екінші бағытын іске асыру мақсатында 2016 жылы мемлекеттік сот орындаушыларының (МСО) саны 30%-ға қысқарғанын (374 бірлік) айтты.

«Биылғы жылы мемлекеттік сот орындаушыларының үштен бір бөлігі қысқартуға жатады. 2018 жылы 15%-ы (186 МСО). Нәтижесінде, 303 мемлекеттік сот орындаушы қалады. Бюджет қаражатын үнемдеу нәтижесінде жыл сайын 1,8 млрд теңгені құрайды. Көрсетілген шаралардың қабылдануы ЖСО іс жүргізуіндегі құжаттар санын едәуір ұлғайтты. Орындалған құжаттардың саны жағынан да, сомасы жағынан да едәуір өсім байқалады (249 мыңнан 588 мыңға дейін және 58 млрд теңгеден 96 млрд теңгеге дейін)», - деп хабарлады министрдің орынбасары.

Сондай-ақ, ол азаматтар тарапынан үнемі шағымдануға әкелетін іс жүргізудің әлеуметтік маңызды санаттарының бірі – алименттердің төленуіне ерекше назар аударылатынын да атап өтті.

«Министрлік ЖСО республикалық палатасымен бірлесіп, алимент төлемейтіндерге қатысты мәжбүрлі жаза қолдану шаралары кешенін қабылдады, сот орындаушыларына түсетін жүктемені оңтайландырды және мамандандырылған кеңселер құрды. Жалпы, бұл проблемалы алименттердің 10%-ға төмендеуіне оң ықпал етті. Нәтижесінде, 2017 жылдың бірінші жартыжылдығының қорытындылары бойынша 3 800 проблемалық алимент бойынша 1 млрд теңгеден астам соманы құрайтын қарыз төленді», - деп атап өтті Ж. Ешмағамбетов.

Әділет министрінің орынбасары министрлікке сот орындаушыларына қатысты түсетін шағымдардың саны төмендегенін хабарлады.

«Мысалы, егер 2016 жылдың жарты жылы ішінде 805 негізделген өтініш келіп түссе, ағымдағы жылдың ұқсас кезеңінің қорытындылары бойынша бұл сан үш есе азайған (337). Әлемнің жетекші елдерінің практикасы көрсетіп отырғандай, тиімділік деңгейі мәжбүрлі орындау процестерінің ақпараттық және цифрлық технологиялармен қамтамасыз етілуіне байланысты. Жүргізілген жұмыс нәтижесінде қазіргі уақытта сот орындаушылары 26 мемлекеттік органның 52 дерекқорынан ақпаратты жедел әрі тиімді түрде алады. Бұл қағаздарды толтыруға және ақпаратты күтуге кететін уақытты едәуір қысқартады. Жұмыс істейтін ақпараттық жүйе сондай-ақ мүлік, мәміле, құқық бұзушылықтар, сотты болу, көлік жүргізу куәлігін алу, нотариалдық әрекеттер және тағы басқалары туралы мәліметтерді де береді», - деп қорытындылады Ж. Ешмағамбетов.

Қайрат Жандыбаев