Сараптама

Ұлттық валюта: «Голланд дертінен» арылуымыз керек

Биыл Ұлттық валютамыз – теңгенің 25 жылдығын атап өттік. Ұлттық валюта кез келген мемлекеттің Тәуелсіздігінің бір нышаны. Осы ширек ғасырда теңгеміздің тағдыры талай мәрте қылға қыстырылып та, төрде «төрелік» етіп те тұрды. Елдің экономикасы қарыштап дамып, «қара алтынның» құны артып тұрғанда теңгенің де бәсі биік еді. Қаржылық дағдарыстың салқыны соғып, отандық өндірістің тынысы тарылғанда теңгеміздің де күзгі жапырақтай қалбақтап қалғанын көріп отырмыз. Енді өткен күнге шолу жасай отырып, бүгінімізді һәм болашағымызды сараптап көрейік.
Астана қаласы19 Қараша , 10:04

Еркін құбылмалы режимді енгізу экономиканың нақты секторын дамытуға серпін берді. Инфляцияның төмендеуі, валюталық нарықтың салыстырмалы тұрақтылығы, банк жүйесіндегі үй шаруашылықтарының жинақталуының өсуі және шетелдік тікелей инвестициялардың ағыны есебінен қолда бар әлеует осы күнге дейін таусылған жоқ.

Девальвация, яғни теңгенің құнсыздануы тұрғысынан ең қызығы 1999 жыл болды. Әлемдік қаржы дағдарысының ықпалы салдарынан, сауда серіктес елдер валюталарының құнсыздануы салдарынан азайған қазақстандық экспорттың бәсекелестігін қалпына келтіру үшін 1999 жылғы сәуірде теңгенің еркін өзгермелі айырбас бағамы енгізілді.

2014 жылдың ақпан айында Қазақстан Ұлттық банкі ұлттық валютаның девальвациясын тағы жариялады. Теңгенің жаңа бағамы 1 АҚШ доллары үшін 185 теңге (155,5 теңге/доллар) болды. Девальвация шетелдiк бәсекеге қабiлеттiлiктi жақсарту және қазақстандық өндiрушiлердi халықаралық нарықтарда қолдау мақсатында жасалды.

Тәуелсіз елдің Ұлттық валютасы айналымға енгізілгелі жасалған девальвациялар туралы ақпарат төмендегі 1 кестеде көрсетілген. (Қараңыз).

Кесте 1. Ұттық валютаны құнсыздандыру кезеңдері

Девальвация мен инфляция

Валютаның экономикалық құнсыздануы инфляцияға өте ұқсас, себебі екі жағдайда да ақша ресурстарының сатып алу қабілеті төмендейді, соның салдарынан белгілі бір ақша сомасына аз мөлшерде жеңілдіктер алынады.

Девальвация мен инфляция арасындағы айырмашылық былай:  инфляция кезеңінде валютаның төлем қабілеттілігі отандық тауар нарығында салыстырмалы түрде төмендейді, ал девальвация кезінде басқа елдердің валюталарына халықаралық бағаларға қатысты яғни, бірінші жағдайда ішкі нарықта сіз аз тауарлар мен қызметтерді жергілікті нарықта сатып алсаңыз, екіншісінде сол ұлттық ақша үшін аз шетел валютасын сатып алуға болады.

Валюта құнсыздануы ашық болуы мүмкін және жасырын болуы мүмкін. Ашық құнсыздану Ұлттық банкке тиісті құжатқа қол қою арқылы валюталық қатынастың формальды төмендеуін білдіреді - бұл ретте реттеу әдісі өткен кезеңде айырбастау бағамдары белгіленіп, алтынға байланысты болатын.

Валюта бағамдарының арақатынасының төмендеуі нарықтық тетіктерге, атап айтқанда валюталық интервенцияларға және басқаларға әсер ететін жанама әдістерді білдіреді.

Девальвацияның негізгі тəуекелі - күтпеген кенеттен стресстік жəне басқа елдерге қатысты ұлттық валютаның айырбас бағамының айтарлықтай төмендеу қаупі, бірақ бүгінгі күні осы процесті көбінесе ақша-несие билігі – регулятор бақылайды жəне тіпті экспортты ынталандыру үшін мақсатты түрде жүзеге асырылады.

Жасырын валюта девальвациясы – құнсыздану болып табылады, онда басқа валюталарға қатысты ұлттық валютаның құнының төмендеуі ақша-кредит саясатына жауапты мемлекеттік органдардың өкілдерінің ресми пікірлерінсіз жүреді. Мұнда нарық пен валюта рыногындағы ойыншылар әрекет етеді.

Жасырын девальвация кезінде ашық нарықтық операциялар арқылы валюта бағамын белгілі бір деңгейде ұстап тұру үшін ешқандай шаралар қабылданбайды. Нәтижесінде жасырын құнсызданудың пайда болуы мүмкін, оның себептері: экономикалық және саяси жағдайдың тұрақсыздығы, жаһандық қаржы және тауар нарықтарындағы қолайсыз жағдай, капиталдың жаппай шығуы.

Сонымен қатар, белгілі бір кезеңде психологиялық факторлар осы факторларға біріктіріледі: халық шетел валютасына артықшылық беріп, жинақтарын оған аударады. Жасырын девальвацияның айрықша ерекшелігі уақыттың үдерісінің ұзақтығы болып табылады.

Экспорттық операцияларды ынталандыру, ұлттық валютаның девальвациясына оң әсерін тигізетін бірнеше нәтиженің бірі болуы мүмкін. Валюта құнсыздануы сондай-ақ, жергілікті нарықтық тауарларға сұраныстың артуына алып келеді - яғни, жасырын девальвация отандық өндірісте импортты алмастыруға ынталандыруы мүмкін және елдің алтынвалюта ресурстарын пайдалану мөлшерлемесін төмендетуі мүмкін.

Теріс салдар: елдегі инфляциялық процестерді қарқынды дамыту тәуекелі; амортизацияланған валютамен сенімге түседі; импортты (шетелде шикізат сатып алатын шаруашылық субъектілері) қысымға ұшыратады, алайда бұл валютада салымшылардың әсіресе коммерциялық банктерде зардап шегеді.

Девальвация қажеттілігі

Орталық банктердің құнсыздануының негізгі себептері елдегі сауда теңгерімінің нашарлауы және импорттың шамадан тыс экспорты басым болған жоғары инфляция, девальвация нәтижелері бойынша импорт қымбатқа түседі және экспорт арзанырақ болады, деп уәж айтады.

Бұл бірнеше функцияларды орындауға және бірнеше макроэкономикалық және сыртқы экономикалық мәселелерді шешуге көмектеседі:

-өз ұлттық валютасын құнсыздандыратын елдің төлем балансын жақсарту;

-отандық тауарлардың халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыру.

Әрине, Қазақстанда теңгенің девальвациясын талқылау аса маңызды және қоғам назар аударады.

Девальвация процесі Қазақстандағы ірі сыртқы сауда серіктес елдерде (РФ, ҚХР) орын алған ықтимал девальвацияны, дамыған елдердің тәжірибесін саналы түрде (экспортты ынталандыру және көрші елдердің валюталарының девальвациясына қарсы тұру) немесе мәжбүрлеп (валюталық дағдарысынан құтылу) девальвация жасауды ескеру қажет.

Меніңше, ұлттық валютаның тұрақтылығын бағалау және теңгенің құнсыздануының орындылығын анықтау үшін оның маңызды көрсеткіштеріне назар аударған жөн. Оның бірі - ақша-кредит саясаты органдарының шетел валютасындағы активтерімен ұлттық валютадағы міндеттемелерін қамтамасыз ететін жағдай.

Активтер шетел валютасындағы рөлінде, ең алдымен, Қазақстан Ұлттық Банкінің халықаралық резервтері болып табылады. Ал міндеттемелерге келетін болсақ, олар түрлі ақша және квазақшалық агрегаттар, ең алдымен, ақша базасы (ақша базасы).

Мысалы, Ұлттық Банктің деректері бойынша 2015 жылдың қаңтар-маусым айларында міндеттемелер көлемі 26% -ға (3,1 трлн. теңгеден 4,1 трлн. теңгеге дейін) өскен болса, активтер керісінше азайған  (29 млрд. доллардан 28,8 млрд. АҚШ долларға дейін).

Сол себептен Ұлтық банк 2015 жылдың тамыз айында девальвция жасауға мәжбүр болды. Мұнай бағасына, басқа валюталарға қатысты бағамға және нақты әсер етуі тиіс басқа да факторларға қарамастан, доллардың өсуі жалғасуда. Ұлттық Банктің деректері бойынша 2015 жылғы желтоқсанда доллардың ресми бағамы 322,84 теңгені, 2016 жылғы желтоқсанда - 333,73 және 2017 жылдың қазанында - 337,10 теңгені құрады.

Енді екінші көрсеткіш – ол төлем баласындағы ағымдағы есеп-шот. Басқаша айтқанда, осы көрсеткіш бойынша елдегі төлем балансының жиынтық және теңгерімдік баптарын есепке ала отырып теңгенің құнсыздануының шарттары пайда болды. Осыған байланысты, теңгенің құнсыздануының орындылығын (немесе орынсыздығын) ертерек ескертетін екінші көрсеткіші ағымдағы операциялар бойынша төлем балансы болып табылады (ағымдағы шот).

Мысалы 2015 жылдың бірінші тоқсанының соңында ағымдағы шот кері болды - $ 0.2 млрд. Бұл сауданың профицитінің азаюымен (4,2 млрд. АҚШ доллары), сонымен бірге қызметтердің теңгерімінде (-1,1 млрд.), бастапқы табыстары (-3 млрд.), екінші деңгейдегі табыстар (0,2 млрд.) болуға байланысты болды. Айта кететін жайт, 2018 жылдың жарты жылында осы көрсеткіш, өкінішке қарай, тағы тапшылыққа ұрынды.

Келесі көрсеткіш - ішкі бағалардың деңгейі экономикалық даму бойынша өзге елдер бағаларынан асып түсетіні.

Қазақстан сияқты елдер, әдетте, қызмет көрсетуді қажет ететін сыртқы борышқа батады, капиталдың қашуы болады, оны да қаржыландыру керек.

Осындай қаржыландыруды қамтамасыз ету үшін тауарлар мен қызметтер экспорты сатып алу қабілетінің паритетімен салыстырғанда айырбас бағамын төмендетуге мүмкіндік беретін импорттан асып түсуі тиіс.

Сонымен қатар, табиғи ресурстарға және экспорттық шикізатқа бай Қазақстан сияқты елдер «голланд дертіне» шалдығу мүмкін. Бұл экономиканың шикізат секторынан өрбитін шикізаттық емес экспорттың барлық түрлеріне нұқсан келтіретін тым жоғары айырбас бағамы.

Сайып келгенде, девальвациядан қорқудың керегі жоқ, ол экономиканың бәсекеге қабілеттілігін халықаралық аренада арттырады. Дегенмен, ішкі активтер шет ел инвесторлары үшін арзанға түсетіні рас.

Сол себептен «голланд дертінен» түбегейлі емдемесек, осындай кедергілердің болуы ықтимал.

Қайырбек Арыстанбеков  




Яндекс.Метрика